Gürcüstan ilə Azərbaycan Respublikası arasında son üç onillikdə daim münasib səviyyədə qiymətləndirilən əlaqələr 2025-ci ilin sentyabrından etibarən bəzi hallarda artıq açıq şəkildə özünü göstərən fikir ayrılıqlarına məruz qalmışdır. Gürcüstanın gömrük orqanlarının Azərbaycan Respublikasına məxsus yük maşınlarının keçidində sərtlik göstərməsi, gömrük rəsmiləşdirilməsi prosesinin seçmə xarakter daşıyaraq bir gündən üç həftəyədək uzadılması və gürcü gömrük əməkdaşlarının davranışlarının dəyişməsi, eləcə də Azərbaycan nefti və neft məhsullarının Gürcüstanın dəmir yolu marşrutu ilə Ermənistana ixracına ağır tariflərin təklif edilməsi – Bakı hökumətinin mövzunu gizlətmək və ya onu Rusların və ermənilərin Tbilisi hökumətindəki təsiri kimi klişe izahlarla əlaqələndirməyə çalışmasına baxmayaraq – media və siyasi dairələrdə əks-səda doğurmuşdur. Gürcüstan isə nəqliyyat axınlarının artması səbəbindən bürokratik prosedurların zəruriliyi, Rusiya və Belarus əleyhinə sanksiyaların dolanmasının qarşısının alınması ehtiyacı kimi arqumentləri irəli sürməklə, həmçinin bu ölkənin baş naziri İrakli Kobaxidzenin göstərişi ilə Ermənistana bir neft məhsulu yükünün pulsuz keçidinə icazə verməklə, 1999-cu ildə Rusiyaya qarşı yönəlmiş GUAM paktının təsisçilərindən olan bu iki ölkə arasındakı ixtilafların üzə çıxmasının qarşısını almağa çalışmışdır. Lakin reallıq ondan ibarətdir ki, Gürcüstan–Azərbaycan münasibətlərinin gələcəyi üçün müsbət bir perspektiv görünmür. Bu xüsusda beş izahlı məqamı qeyd etmək olar:

Birincisi; Gürcüstan Bakı və Ankaranın “Zəngəzur saxta dəhlizi” və ya guya “Trampın beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik marşrutu” adlandırılan iddialı layihəsinin uduzan tərəflərindən biridir. Son iyirmi il ərzində, xüsusilə Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun və Bakı–Tbilisi–Ceyhan, Bakı–Tbilisi–Ərzurum və Bakı–Supsa enerji kəmərlərinin inşasından sonra Gürcüstan Azərbaycan Respublikasından Qara dənizə və Türkiyəyə gedən yol, dəmir yolu və enerji tranzitinin əsas oxuna çevrilmişdir. Bu, Gürcüstana böyük gəlirlər gətirməklə yanaşı, ölkəni Avropa İttifaqının Şərqlə Qərbi Kaspiyən dənizinin hər iki sahilindən Avropaya bağlayan TRASEKA və INOGATE kimi layihələrinin mərkəzinə çevirmişdir. Eyni zamanda, Ukrayna müharibəsindən sonra Çin və Mərkəzi Asiyadan Kaspiyən dənizi vasitəsilə Qafqaza və Avropaya uzanan Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması Gürcüstanı bu dəhlizin mərkəzinə gətirmiş, bunun nəticəsində Çinin Gürcüstanın nəqliyyat infrastrukturuna, o cümlədən Qara dənizdəki Anakliya dərin su limanına milyardlarla dollar sərmayə qoyması, quru liman və azad zona yaradılması üçün torpaq ayrılması kimi addımlar atılmışdır. Lakin saxta Zəngəzur dəhlizinin və ya “Tramp marşrutu”nun reallaşması halında bu mövqe zəifləyəcək, xüsusən də Tbilisinin 2026-cı ildə Bakı–Tbilisi–Ərzurum qaz kəməri üzrə müqavilənin başa çatması ilə bağlı narahatlıqları fonunda tranzit və enerji sahəsində ciddi nəticələr doğuracaq və digər sahələrdə də Gürcüstan üçün risklər yaradacaqdır.

İkincisi; Bakı hökumətinə yaxın nəşrlər, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyinə bağlı “Kalibr” jurnalı, Tbilisi hökumətinin son mesaj və davranışlarını Gürcüstanın Qafqazda tranzit mövqeyinin zəifləməsi qorxusu ilə əlaqələndirməyə və məsələni sırf ticarət, tranzit və tarif rəqabəti kimi təqdim etməyə çalışırlar. Halbuki Gürcüstan geosiyasi və geoekonomik mövqeyinə görə, o cümlədən Fars körfəzi–Qara dəniz bağlantı dəhlizi, Şimal–Cənub koridoru üzərində yerləşməsi və Çin üçün Avrasiya tranzit mərkəzinə çevrilməsi baxımından (Rusiya Novorossiysk və Türkiyənin Trabzon limanlarına alternativ olaraq), regional tranzit hesablamalarında daim mühüm rol oynamış və oynamaqda davam edəcəkdir. Buna görə də Gürcüstanın narahatlıqlarının yalnız tranzit məsələləri ilə məhdudlaşmadığı, daha çox geosiyasi, təhlükəsizlik və etnik təhdidlərlə bağlı olduğu görünür.

Üçüncüsü; Gürcüstan Azərbaycan Respublikasının pan-türkist yanaşmalarını diqqətlə izləyir. Heydər Əliyevin azərbaycançılıq siyasətindən uzaqlaşaraq, Ankaranın, Təl-Əvivin və Londonun istədiyi turançı türkçülüyə yönələn bu siyasət getdikcə aqressiv xarakter almışdır. SSRİ-nin dağılmasından sonra Gürcüstan Azərbaycanla 25 sərhəd nöqtəsi üzrə mübahisə yaşamış, onlardan yalnız 6-sı həll edilmiş, xüsusən David Qareci monastırı ətrafındakı 19 ərazi üzrə ixtilaflar davam etməkdədir. Gürcüstanda, xüsusilə Borçalı bölgəsində yaşayan azərbaycanlıların sayı təxminən 300 min, bəzi mənbələrə görə isə 500 min nəfərə qədər qiymətləndirilir. Son illərdə Azərbaycan Respublikasının Diaspora üzrə Dövlət Komitəsi Gürcüstandakı azərbaycanlılar arasında şovinist məqsədlər naminə müdaxilə və şəbəkələşmə fəaliyyətləri həyata keçirmişdir. Lakin Azərbaycanın enerji ötürülməsi və tranzit sahəsində Gürcüstana asılılığı səbəbindən Bakı bu etnik siyasətləri indiyədək gizli və məhdud saxlamışdır. Tbilisinin qiymətləndirməsinə görə isə saxta Zəngəzur dəhlizinin açılması halında Bakının etnik meylləri Gürcüstanda daha açıq və aqressiv xarakter alacaqdır. Ümumilikdə, London, Təl-Əviv və Ankaranın idarəçiliyi ilə aparılan İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrindən biri Bakının pan-türkist siyasətlərinin güclənməsi olmuş, bunun təzahürü kimi Ermənistana qarşı “Qərbi Azərbaycan” kimi uydurma adlandırmalar və ərazi iddiaları irəli sürülmüşdür. Təbii ki, Bakı gələcək perspektivdə Gürcüstandakı etnik və pan-türkist fəaliyyətləri “Qərbi Azərbaycan” kimi xülyalardan daha əlverişli hesab edir və bu məsələ Tbilisi rəhbərliyindən də gizli deyil. Son bir ildə Gürcüstanda parlament və bələdiyyə seçkilərində Bakının azərbaycanlıların yaşadığı bölgələrə müdaxiləsi də bunun nümunəsidir.

Dördüncüsü; Azərbaycanla yanaşı, Türkiyənin fəaliyyəti də üç sahədə Gürcüstan hökumətinin ciddi narahatlığına səbəb olmuşdur:

1.Ankaranın Gürcüstan–Türkiyə sərhədində yerləşən Acariya bölgəsindəki fəallığı – bu bölgənin muxtariyyət tarixi, demoqrafik tərkibi və Türkiyənin İraq, Suriya və Kiprdəki ekspansionist geosiyasi yanaşmaları fonunda Tbilisiyə mənfi mesaj verir.
2.Türkiyənin Axısqa türkləri məsələsində fəallığı və onların Gürcüstana qaytarılması təşəbbüsləri bəzi gürcü dairələri tərəfindən pan-türkist siyasətin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.
3.Ankaranın Gürcüstan müsəlmanları arasında “ixvançılıq” ideologiyasını təbliğ etməsi və əsrlər boyu şiələr ilə xristianlar – həm gürcülər, həm də ermənilər – arasında mövcud olmuş dinc birgəyaşayışa zərbə vurması Tbilisi rəhbərliyində narazılığı artırmışdır. Buna görə də Gürcüstanın dəmir yolu tranzit tarifləri və əsasən Türkiyə istiqamətində hərəkət edən Azərbaycan yük maşınlarının keçidi ilə bağlı son davranışlarının mesajı yalnız Bakıya deyil, eyni zamanda Ankaraya da ünvanlanmışdır; xüsusən də Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması prosesində Gürcüstanın maraqlarını nəzərə almaması fonunda.

Beşincisi; İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Bakı və Ankaranın geosiyasi və etnik ambisiyaları Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik, geosiyasi və tranzit ittifaqlarının formalaşmasına səbəb olmuşdur. Gürcüstan hazırda hər zamankından daha çox Fars körfəzi–Qara dəniz dəhlizində, Şimal–Cənub koridorunda rol almağa, həmçinin Çabahar azad zonası və okean limanı layihələrində iştirak etməyə maraq göstərir. Əslində Hindistan, İran, Ermənistan, Gürcüstan və Rusiyanın Qara dəniz və Avropa istiqamətində təbii bir əməkdaşlıq platforması formalaşmaqdadır. Bu, Gürcüstanın tranzit və enerji sahəsində regional mövqeyinin zəifləməsinin qarşısını almaqla yanaşı, Tbilisinin Moskva ilə münasibətlərinin yaxşılaşması, İrakli Kobaxidze hökumətinin Ukrayna müharibəsində NATO ilə əməkdaşlıqdan çəkinməsi və Bakı ilə Ankaranın pan-türkist siyasətlərindən narazılığı fonunda, ingilis mənşəli pan-turanizmə və regionda süni “Türk dünyası” yaratmaq cəhdlərinə qarşı bir sədd yarada bilər. Eyni zamanda, Rusiya qazının Gürcüstan və Ermənistan üzərindən İrana ötürülməsi kimi layihələr də bu prosesin tərkib hissəsidir. Bu fakt göstərir ki, son iki ilə qədər İranda Bakı və Ankaraya bağlı etnik muzdlu fiqurların İran–Gürcüstan arasında tranzit və enerji sahəsində strateji əməkdaşlıq üçün heç bir zəmin olmadığı və Şimal–Cənub dəhlizində yalnız Azərbaycana güvənməyin zəruri olduğu barədə iddiaları nə dərəcədə yanlış, xəyanətkar və anqlosakson cəbhəsinin maraqlarına xidmət edən yanaşmalar olmuşdur. Avrasiyada yeni ittifaqın vaxtı heç vaxt indiki qədər yaxın olmamışdır.

Dr. Əhməd Kazemi – Avrasiya məsələləri üzrə baş tədqiqatçı