Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev əvvəlki illərdə olduğu kimi, bu il də 31 dekabr – Azərbaycan Respublikasında guya “Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü” kimi qeyd olunan gün münasibətilə müraciət edərək azərbaycanlıları təbrik edib və vurğulayıb: «Onlar bilməlidirlər və bilirlər ki, arxalarında güclü Azərbaycan Respublikası dövləti dayanır. 2025-ci ilin bəzi hadisələri bir daha göstərdi ki, hər bir azərbaycanlının hansı ölkədə yaşamasından asılı olmayaraq, onun taleyi bizim üçün dəyərlidir və əhəmiyyətlidir. Bizi – azərbaycanlıları – ortaq tariximiz, dilimiz, köklərimiz və mədəniyyətimiz birləşdirir. Azərbaycanlılar, harada yaşamasından asılı olmayaraq, bilirlər və bilməlidirlər ki, onların ana vətəni müstəqil Azərbaycan dövlətidir».

1991-ci ildən etibarən Bakı hökuməti tərəfindən qeyd edilən 31 dekabr – guya Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü ilə bağlı izahlı şəkildə beş məqam və bir neçə sual irəli sürmək olar:

Birinci;
31 dekabrın Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü kimi adlandırılmasına səbəb olan hadisələr 1989-cu ilin 29–31 dekabr tarixlərində İran ilə Azərbaycan Respublikası arasındakı sərhəd bölgələrində, xüsusilə Naxçıvanda baş verən olaylar idi. Sovet İttifaqının son dövrlərində və onun dağılması ərəfəsində, qlasnost (siyasi açıqlıq) şəraitində, Naxçıvanda yaşayan xeyli sayda iranlı kökənli insanlar sərhəd maneələrini və tikanlı məftilləri sökərək, sıfırdan aşağı temperaturda Araz çayına girib, İranpərəst şüarlar və “Allahu əkbər” səsləri ilə İrana doğru hərəkət etmiş və ana vətənə birləşmək istəklərini bildirmişdilər. Bu mövzu həmin dövrdə İranın nüfuzlu qəzetlərində də əks olunmuşdu. Lakin məsələ buradan dəyişdi ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Sovetinin sədri olan Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 16 dekabr 1990-cı ildə bu ali orqan tərəfindən bir qərar qəbul edildi və 31 dekabr “Azərbaycan xalqının İrana (ana vətənə) qayıdış tələbi günü” adlandırılmaq əvəzinə “Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü” elan olundu. Bu açıq-aşkar təhrif, 1813-cü ildən (Gülüstan müqaviləsi) bəri çar Rusiyası dövründən qalan və sovet dönəmində gücləndirilmiş təhrif ənənəsinin davamı idi. Hətta o dövrdə, sərhədlər hələ də qapalı olduğu halda belə, bu addım Azərbaycan Respublikası və Naxçıvan Muxtar Respublikasının əhalisi tərəfindən mənfi qarşılandı və minlərlə insanın imzaladığı müraciətlə İrana qayıdış tələbi irəli sürüldü. Bu müraciət 30 aprel 1919-cu ildə Naxçıvan xalqının Osmanlı tərəfindən yaradılmış guya “Araz Türk Respublikası”na etiraz olaraq İran şahına (Əhməd şah Qacar) göndərdiyi məktubu və İranın müxtəlif qurumlarına və beynəlxalq təşkilatlara ünvanlanan 12 teleqramı xatırladırdı; həmin məktublarda da İrana birləşmək istəyi ifadə olunmuşdu.

İkinci;
Sovet İttifaqının süqutundan və yeni müstəqil Azərbaycan Respublikasının yaradılmasından sonra, 31 dekabr 1989-cu il hadisələrinin təhrif olunması, video və sənədli sübutların mövcudluğuna baxmayaraq, daha da genişləndi. Hər il Azərbaycan Respublikasının prezidentləri və Milli Məclisi bu gün münasibətilə müraciətlər yayımlayaraq, bu təhrifdən Qafqazdan tarixi İranın silinməsi və guya “Böyük Azərbaycan” ideyasına xidmət məqsədilə istifadə etdilər. Bu çərçivədə 2001-ci ildə Bakıda Dünya azərbaycanlılarının birinci qurultayı saysız-hesabsız iddialar və saxtakarlıqlarla keçirildi. 5 iyul 2002-ci ildə isə Dünya azərbaycanlıları ilə iş üzrə Dövlət Komitəsi, daha sonra Diasporla İş üzrə Komitə yaradıldı. Bu qurumlar artıq iki onillikdən çoxdur ki, digər ölkələrdə, xüsusilə də İranda, Azərbaycan Respublikasının xeyrinə etnik şəbəkələşmə ilə məşğuldurlar.

Üçüncü;
Prezident İlham Əliyev 2020-ci ildə London–Təl-Əviv–Ankara cəbhəsinin həyata keçirdiyi və ingilis panturanizmi tezisi çərçivəsində icra olunan İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra bir neçə dəfə bəyan edib ki, Azərbaycan Respublikası türk ailəsinə mənsubdur. Bu halda sual yaranır: əgər bu doğrudursa, niyə Heydər Əliyev 31 dekabrı Dünya türklərinin həmrəyliyi günü adlandırmadı? Daha önəmlisi, niyə 1995-ci ildə Konstitusiya referendumu və onun Milli Məclisdə müzakirəsi zamanı rəsmi dili “türk dili” deyil, “Azərbaycan dili” adlandırdı və Türkiyə tərəfdarlarının hay-küyünə, hətta çevriliş cəhdlərinə baxmayaraq, bu mövqedən geri çəkilmədi? O, türkçülük əvəzinə azərbaycançılığı vurğulayaraq, bu iki ayrı kimliyin köklərinin fərqli olduğunu açıq şəkildə ifadə etdi. İyirmi ildən artıq KQB-nin İran və Türkiyə üzrə yüksək vəzifəli əməkdaşı olmuş, Sovet İttifaqının Politbüro üzvü kimi fəaliyyət göstərmiş Heydər Əliyev bugünkü bəzi şəxslərdən daha azmı bilirdi? Yoxsa o, tarixi reallıqları, mədəni, sivilizasion, tarixi və dini ortaq cəhətləri yaxşı bildiyi üçün Anadolulu və ya Turani türk kimliyini Azərbaycan Respublikasının mövcudluğu üçün təhlükə hesab edirdi? Naxçıvana yönələn mövcud təhdidlər nəzərə alınarsa, bu baxışın doğru olduğu görünür. İlham Əliyev 31 dekabr 2025-ci il münasibətilə verdiyi mesajda da deyib: «Bizi – azərbaycanlıları – ortaq tariximiz, dilimiz, köklərimiz və mədəniyyətimiz birləşdirir». Bu baxımdan növbəti sual budur: Qafqaz azərbaycanlıları ilə Osmanlı və Anadolu türkləri arasında, 15 sentyabr 1918-ci ildə Nuru Paşanın qoşunlarının Bakıya daxil olmasının izi istisna olmaqla, hansı ortaq tarix və mədəniyyət mövcuddur? Aran ərazisində (indiki Azərbaycan Respublikası) yerləşən yüzlərlə İran memarlığına aid tarixi abidə və Nizami Gəncəvi, Məhsəti Gəncəvi, Xaqani Şirvani kimi dahilər Osmanlıya və ya Türkiyəyə nə dərəcədə aiddir? Qafqazın min illər boyu İranın bir hissəsi olması danılmaz deyilmi?
Belə görünür ki, Heydər Əliyev dövründən fərqli olaraq, bugünkü Bakı hakimiyyəti azərbaycançılıqdan uzaqlaşıb “türk ailəsinə mənsubiyyət” vurğusu ilə bir paradoks yaşayır və bunun çıxış yolunu köklü Azərbaycan kimliyinin sıradan çıxarılaraq London–Təl-Əviv–Ankara oxunun istədiyi türk–turançı kimliyə çevrilməsində görür. Halbuki, 170 il çar və sovet dövrlərində öz mədəni, tarixi və dini kimliyini qorumuş Azərbaycan Respublikası xalqı özünü “azəri”, dövlətini isə “Azərbaycan Respublikası” adlandırır, türk, türkistan və ya turan yox. Bu baxımdan gələcək perspektivdə 31 dekabrın adı belə (Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü) Bakı üçün fürsətdən daha çox təhdid mənbəyi ola bilər.

Dördüncü;
Prezident İlham Əliyev 31 dekabr münasibətilə son müraciətində qeyd edib: «2025-ci ilin bəzi hadisələri bir daha göstərdi ki, hər bir azərbaycanlının hansı ölkədə yaşamasından asılı olmayaraq, onun taleyi bizim üçün dəyərlidir». 2025-ci ildə baş verən bu hadisələrdən biri İsrail rejiminin İrana qarşı həyata keçirdiyi 12 günlük hərbi təcavüz idi. Bu hücumlar zamanı ən ağır raket və pilotsuz uçuş aparatları hücumlarına məruz qalan bölgələrdən biri İranın şimal-qərbi, xüsusilə Təbriz oldu və nəticədə yüzlərlə İran Azərbaycanlısı olan vətəndaş, qadın və uşaq həlak oldu və ya yaralandı. Bu hərbi təcavüzdən az sonra İsrail mediası və bəzi Avropa nəşrləri Bakı ilə Təl-Əviv arasında bu 12 günlük müharibə zamanı mövcud olan geniş əməkdaşlığı ifşa etdilər. Halbuki, həmin günlərdə Azərbaycan Respublikası ərazisindən qalxan pilotsuz aparatların və döyüş təyyarələrinin İrana hücum etdiyini öz gözləri ilə görən minlərlə iranlı azərilər üçün bu xəyanətin sübuta ehtiyacı yox idi. Bu hadisə göstərdi ki, anqlosakson nizamının podratçıları və İsrailin regional müttəfiqləri üçün heç bir iranlı vətəndaşın – istər azəri, istərsə də qeyri-azəri – taleyi və qanı əhəmiyyət daşımır; bu mövzular yalnız siyasi və təhlükəsizlik məqsədləri üçün tribunlarda səsləndirilir və İranda Bakı yönlü etnik lobbilər üçün zəmin hazırlanır.

Beşinci;
31 dekabrın Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü adlandırılmasının və böyük büdcəyə malik dövlət diaspor komitəsinin yaradılmasının nəticələrindən biri də Bakı hakimiyyətinin İran, Rusiya və Gürcüstan kimi ölkələrdə təhlükəsizlik və etnik müdaxilələrinin sistemli hala salınmasıdır. Bu ölkələrdən bəzilərində (məsələn, Rusiyada) Azərbaycan Respublikasından olan miqrantlar, digərlərində isə (İran və Gürcüstan) yerli azəri mənşəli vətəndaşlar yaşayır. Azərbaycan Respublikası, tarixi olaraq ən iranlı xalqlardan biri olan azəri etnosunu mənimsəyərək onu bütün qonşularına qarşı alətə çevirir; Ermənistanla bağlı isə, azəri mənşəli vətəndaşların olmamasına baxmayaraq, “Q ə r b i Azərbaycan” adlı genişlənmeci ideyanı irəli sürür. Bu yanaşmanın davamı, tarixində Ləzgistan və Talış-Muğan Respublikası kimi dosyelərə malik, onlarla narazı etnik qrupun yaşadığı çoxmillətli Azərbaycan Respublikası üçün təhlükəli ola bilər. 2025-ci il ərzində həm Rusiya, həm də Gürcüstan Bakı tərəfindən öz azərbaycanlı icmalarına müdaxilələrə qarşı ciddi reaksiyalar verdilər. Naxçıvanda – hansı ki, onun muxtariyyəti bu ölkənin ali hüquqi sənədlərinə zidd olaraq ləğv edilib – və digər etnik bölgələrdə müstəqil referendumun keçirilməsi belə, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra yaranmış süni qürura baxmayaraq, Bakının bu sahədə nə qədər həssas olduğunu göstərə bilər. Azərbaycan Respublikasının regionda inkişaf və rifah yolu, bütün qonşularla yaxşı münasibətlər qurmaqdan, tarixin təhrif edilməsi və nifrət yayımına son qoymaqdan, tək-etnikçilik və etnik müdaxilələrə əsaslanan siyasətləri dayandırmaqdan, Azərbaycan kimliyinin pan­türkizm qurbanı edilməməsindən və ingilis panturanizminə əsaslanan anqlosakson geosiyasi fitnələrinə tabe olmamaqdan keçir.

Dr. Əhməd Kazemi – Avrasiya məsələləri üzrə baş mütəxəssis