“Erməni səddi Turan yolunda; İddia olunan Zəngəzur dəhlizi məsələsi” kitabı dörd fəsildə iddia olunan Zəngəzur dəhlizi layihəsini, “dəhliz” sözünün təkamülünü və bu pan-türk layihəsinin region ölkələri üçün, xüsusilə Ermənistanın mövcudluğu üçün geosiyasi təhlükələrini, həmçinin İran və Rusiyaya qarşı təhdidləri araşdırır.

Kitabın adı: Erməni səddi Turan yolunda; İddia olunan Zəngəzur dəhlizi məsələsi

Müəlliflər: Ruben Melkinyan, Varuzan Qefamyan

Tərcüməçi: Əli Mahmud Rzayi Ramşe

Dil: Fars dili

Nəşr ili: 1405

Nəşriyyat: Nigaristan-e Andişe

Səhifə sayı: ۱۴۳ səhifə

Kitab haqqında:

“Erməni səddi Turan yolunda; İddia olunan Zəngəzur dəhlizi məsələsi” kitabı dörd fəsildə – birinci fəsil: “Qlobal sistemlər və Cənubi Qafqazın geosiyasəti” adı altında Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətinə qısa işarə edir və müxtəlif əsrlərdə rabitə yollarının qlobal sistemlərin güclənməsində və zəifləməsində hansı yerə malik olduğunu araşdırır. İkinci fəsil “Turan yolu ideyasının yaranması və onun həyata keçirilməsi üçün ilk cəhdlər (1914-1921)” adı ilə Cənubi Qafqazın pan-türkizm baxımından mövqeyini, Birinci Dünya müharibəsinin pan-türkizmin həyata keçirilməsi üçün yaratdığı imkanları və kamalistlər dövründən dəhlizlərin ilkin ideyasının planlaşdırılmasını araşdırır; üçüncü fəsil “Sovet dövründə Ermənistan və Azərbaycan Respublikası münasibətlərində Meğri yolu məsələsi” adı ilə Sovet hakimiyyəti dövründə pan-türkizmə bənzər pan-türkizm axtarışlarını araşdırır. Dördüncü fəsil isə “Pan-türk köhnə proqramının yeni adı (iddia olunan Zəngəzur dəhlizi)” adı ilə iddia olunan Zəngəzur dəhlizi layihəsinin başlama vaxtını, “dəhliz” sözünün Türkiyə mediasında və ondan kənarda təkamülünün xronologiyasını, Ermənistan, İran və Turan təhlükəsini araşdırır.

Bu kitabda iddia olunan Zəngəzur dəhlizi ideyasının yaranma mənbəyi, təkamülü və həyata keçirilməsi üçün cəhdlər, XX əsrin əvvəlindən bu günə qədər müxtəlif dövrlərdə ən mühüm pan-türk siyasi proqramı, onun Türkiyə və Azərbaycan Respublikasının siyasi və ideoloji sahəsindəki yeri və rolu, geosiyasi çərçivəsi təqdim edilmiş və pan-türk quru əlaqəsinin aşkar və gizli təhdidləri araşdırılmışdır. Müəlliflər kitabın müqəddiməsində məqsədlərini belə təsvir edirlər: “Biz bu kitabda XX əsrin əvvəllərindən bu günə qədər müxtəlif dövrlərdə iddia olunan Zəngəzur dəhlizi adı altında ən mühüm pan-türk ideyasının mənbəyini, təkamülünü və həyata keçirilməsi üçün cəhdləri, həmçinin onun geosiyasi mənasını təqdim etməyə çalışmışıq. Həmçinin məqsədimiz onun Türkiyə və Azərbaycan Respublikasının siyasi təfəkküründəki yerini və rolunu göstərməkdir. Bu, bizə həmin dövlətlərin hərəkətlərinin və bəyanatlarının məntiqini və ondan irəli gələn nəticələri hərtərəfli nəzərdən keçirməyə kömək edir.”

Kitabın nöqteyi-nəzərindən “iddia olunan Zəngəzur dəhlizi” mövzusu son illərdə sadəcə nəqliyyat və regional rabitə ilə bağlı bir müzakirədən kənara çıxaraq Cənubi Qafqazda geosiyasi rəqabətin əsas oxlarından birinə çevrilmişdir. Müzakirə olunan yol Azərbaycan Respublikası ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistanın cənubundan keçməklə coğrafi əlaqəni izləyir; bu yolun həyata keçirilməsi nəqliyyat şəbəkələrinə, ticarətə, güc balansına və region ölkələrinin mövqeyinə təsir göstərə bilər. Buna görə müəlliflər mövzunu sadəcə nəqliyyat layihəsi ilə məhdudlaşdırmamağa, əksinə onu Cənubi Qafqazın tarixi təkamülü, Türkiyə və Azərbaycan Respublikası münasibətləri və pan-türkizm və “Turan” ideyası çərçivəsində təhlil etməyə çalışırlar.

Müəlliflər bu ideyanın tarixi keçmişini vurğulayaraq onun sadəcə iqtisadi layihədən fərqini aydın şəkildə göstərirlər: “Bir əsrdən çox davam edən hadisələri və prosesləri nəzərə alaraq əminliklə demək olar ki, iddia olunan Zəngəzur dəhlizi Türkiyə və Azərbaycan Respublikasının ən mühüm siyasi və strateji məqsədlərindən biridir və həmin dövlətlər onun həyata keçirilməsi üçün XX və XXI əsrdə heç bir fürsəti əldən verməmiş, lakin müxtəlif səbəblərdən son məqsədlərinə çata bilməmişlər. Kitabın əsas məqamlarından biri budur ki, müəlliflər Zəngəzur mövzusunu sadəcə iqtisadi və ya tranzit layihəsi kimi görmürlər. Onlar bu dəhliz ideyasının yaranma mənbəyini, tarixi təkamülünü və həyata keçirilməsi üçün göstərilən cəhdləri XX əsrin əvvəlindən müasir dövrə qədər izləməyə çalışırlar. Bu çərçivədə kitab iddia olunan Zəngəzur dəhlizi məsələsini pan-türkizmlə bağlı təkamüllər, “Turan” ideyası, Türkiyənin və Azərbaycan Respublikasının xarici siyasəti və türkdilli regionlar arasında coğrafi əlaqə yaratmaq cəhdləri ilə əlaqələndirir.

Kitabın təhlilinin mühüm bir hissəsi Türkiyə və Azərbaycan Respublikası münasibətlərinin və onların davamlı quru əlaqəsi yaratmaq sahəsində məqsədlərinin araşdırılmasına həsr edilmişdir. Müəlliflər bu mövzunu pan-türkizmlə bağlı tarixi və ideoloji təkamüllərlə əlaqədə araşdırırlar. Bu kontekstdə kitab 44 günlük Qarabağ müharibəsindən sonra Türkiyə və Azərbaycan Respublikası arasında quru əlaqəsinin zəruriliyi barədə irəli sürülən fikirlərə işarə edir. Kitabın təqdimatında istinad edilən nümunələrdən birində Türkiyə Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının keçmiş rəisi Başbuğ bu yolu Atatürkün türk qapısı yaratmaq barədə mühüm istəyinin icrası kimi təsvir etmişdir. Əlbəttə, kitabın əhəmiyyəti sadəcə bu fikirləri nəql etməsində deyil; əksinə o, onları daha geniş tarixi və geosiyasi çərçivədə yerləşdirməyə və onların Cənubi Qafqaz təkamülləri ilə əlaqəsini araşdırmağa çalışır.

Kitab bu ideyanın Osmanlı İmperiyası dövründəki tarixi köklərini nəzərdən keçirərək göstərir ki, Osmanlı elitası Balkan müharibələrindən sonra pan-türkizmi öz xarici siyasətinin oxu kimi seçmişdir. Bu kontekstdə müəlliflər həmin dövrün strateji məqsədinə işarə edirlər: “Cənubi Qafqaz, əhalisinin bir hissəsi azərbaycandilli və müsəlman olan region kimi pan-türkizm strategiyasının birinci hədəfi idi və bundan sonra Xəzəryanı regiona və ya Mərkəzi Asiyaya doğru genişlənməli idi.” Həmçinin Osmanlı hərbi proqramının təsvirində Osmanlı komandanı Ənvər Paşanın sözlərindən sitat gətirilir: “Biz ordularımıza irəliləmək və özünü müdafiə etmək imkanı verəcək iki geniş yol istəyirik. Bir yol Fars-Axalkalaki-Borcaalı-Qazax yoludur ki, Gəncəyə çatır, digəri isə Şərur-Naxçıvan-Zəngəzur yolundan Kür qovuşanına gedir.” Bu cənub yolu bugün “iddia olunan Zəngəzur” adı altında izlənən həmin dəhlizdir.

Müəlliflər davam edərək Sovet İttifaqı dövrünü araşdırır və göstərirlər ki, Sovet Azərbaycanı rəsmiləri onilliklər boyu Meğri (Sünikin cənubu) yolundan yol çəkilməsi üçün davamlı cəhdlər etmişlər. Bu bölmədə kitab Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Karen Demirciyanın qeydlərinə istinad edərək göstərir ki, Ermənistan rəsmiləri bu təzyiqlərə necə müqavimət göstərmişlər. Demirciyan 15 iyun 1983-cü il tarixli qeydində yazır: “Bağırov Meğri yolu ilə bağlı məsələni qaldırdı. Mən təklifi qəbul etmədim, çünki strateji baxımdan səhv idi.” Həmçinin müəlliflər Heydər Əliyevin bu sahədəki cəhdlərinə işarə edərək Demirciyandan sitat gətirirlər ki, Əliyev ona demişdi: “Karen, səndən qardaşcasına xahiş edirəm ki, razılaşasan ki, öz planımıza uyğun yolu çəkək. Peşman olmayacaqsan. Mən sənə böyük yaxşılıq edəcəyəm.” Demirciyan isə cavabında demişdi: “Xeyr, bu halda mən xalqımıza cavab verə bilmərəm.”

Kitabın güclü tərəflərindən biri 2001-ci il Ki-Vest hadisəsinin və Robert Köçəryanla Heydər Əliyev arasında demək olar ki, imzalanma mərhələsinə çatmış, lakin son anda Əliyev tərəfindən rədd edilmiş razılaşmanın dəqiq təhlilidir. Müəlliflər Ermənistanın keçmiş xarici işlər naziri Vardan Oskanyandan sitat gətirərək həmin sənədin məzmununu belə təsvir edirlər: “O vaxt söhbət Qarabağın və Laçının bir hissəsinin Ermənistanın hakimiyyəti altına verilməsindən gedirdi. Bu mənada ki, Ermənistan və Dağlıq Qarabağ bir dövlət olmalı idi və Azərbaycan yalnız Ermənistan ərazisindən Naxçıvanla əlaqə yaratmaq hüququnu əldə etməli idi.” Həmçinin Köçəryan öz xatirələrində açıq şəkildə bildirmişdir ki, Meğrinin Qarabağla dəyişdirilməsi təklifini “İranla sərhədin tamamilə itirilməsi səbəbindən tamamilə qəbuledilməz” hesab edirdi.

Kitab dördüncü fəsildə ۲۰۲۰-ci ildən sonrakı dövrü və Türkiyə ilə Azərbaycan Respublikasının dəhlizin açılması üçün cəhdlərini araşdırır. Müəlliflər göstərirlər ki, Türkiyə və Azərbaycan Respublikası ۹ noyabr 2020-ci il bəyanatının doqquzuncu bəndindən sui-istifadə edərək “dəhliz” sözünü süni şəkildə siyasi ədəbiyyata daxil etdilər. Bu kontekstdə İlham Əliyevin öz etirafına işarə edilir ki, o, müsahibəsində qəbul etmişdi: “Üçtərəfli bəyanatda iddia olunan Zəngəzur dəhlizindən söhbət yoxdur və onun özü bu termini geosiyasi lüğətə daxil etmişdir.”

Kitab həmçinin Azərbaycan rəsmilərinin dəhliz həyata keçmədiyi təqdirdə açıq təhdidlərini qeyd edir. İlham Əliyev 5 mart 2021-ci il tarixində bəyan etmişdi: “Ermənistan bu gün əməkdaşlıqdan imtina edir və Zəngəzur dəhlizinin icrasına mane olmağa çalışır, lakin biz bacarmırıq, biz onları məcbur edirik. Biz onları məcbur edirik.” Digər bəyanatlarında isə vurğulamışdı: “Ermənistan istəsə də, istəməsə də biz Zəngəzur dəhlizini həyata keçirəcəyik və əgər istəməsə, zorla həyata keçirəcəyik. Ona görə də asan yolla həll etmək daha yaxşıdır.”

Kitabın digər mühüm bölməsi bu layihənin pan-türkizm aspektlərinin araşdırılmasıdır. Müəlliflər göstərirlər ki, iddia olunan Zəngəzur dəhlizi Türkiyə və Azərbaycan Respublikasının rəsmi rəvayətində yalnız tranzit yolu kimi deyil, həm də “türk dünyası”nın birləşdirici halqası və “Turan”ın həyata keçirilməsi kimi təqdim olunur. Bu kontekstdə kitab Türkiyə qəzetlərindəki baş məqalələrə, məsələn “Türk dünyası birləşir” (Akşam qəzeti, 2 dekabr 2020) və “Bir dəhlizlə Sakit okeandayıq” (Sabah qəzeti, 2 dekabr 2020) başlıqlarına işarə edir ki, burada dəhliz Türkiyənin Mərkəzi Asiya və hətta Sakit okeanla əlaqə körpüsü kimi təsvir olunurdu. Həmçinin 2021-ci ildə Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə Bəyannaməsinə işarə edilir ki, orada üzv dövlətlər “Azərbaycan Respublikasının Zəngəzur dəhlizinin həyata keçirilməsi sahəsindəki cəhdlərinə ən qısa zamanda kömək etməyi” razılaşdırmışdılar.

Kitab İran İslam Respublikasının iddia olunan Zəngəzur dəhlizinə münasibətini araşdırmaqla təhlilinin mühüm bir hissəsinə çatır. Müəlliflər göstərirlər ki, İranda bu mövzunu anlamaq üçün aparılan tədqiqatlar bu layihənin pan-türkizm ölçülərini qırmızı xətt kimi qiymətləndirir. Bu kontekstdə İran İslam Respublikasının dini rəhbəri Əli Xamneyinin 2020-2025-ci illər arasında bu məsələyə bir neçə dəfə toxunduğuna və vurğuladığına işarə edilir: “İran İslam Respublikasının siyasəti və proqramları Ermənistanla İran arasında sərhədin bağlanmasına səbəb olacaq hər hansı bir addımı tolere etməyəcək, çünki bu min illik əlaqə yoludur.” Həmçinin İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin 2024-cü ilin sentyabrında iddia olunan Zəngəzur dəhlizini “qırmızı xətt” adlandırdığı bəyanatına işarə edilir və İranın buna “sərt cavab” verəcəyini bildirdiyi qeyd olunur. Müəlliflər İranın Qafqazda (oktyabr 2022) hərbi təlimlər keçirdiyini və İranın Ermənistanla sərhəddə hərbi qüvvələr yerləşdirdiyini bu mövzuda İranın praktiki addımları kimi qeyd edirlər.

Müəlliflər kitabın sonunda iddia olunan Zəngəzur dəhlizinin təhlükəsinin çoxqatlı mahiyyətinə işarə edir və yazırlar: “Əsas məqsəd türk dünyasını quru əlaqəsi vasitəsilə birləşdirməkdir ki, bunu hətta bir növ virtual Turan yaratmaq adlandırmaq olar. Türkiyənin ritorikasında həmçinin ‘Anadoludan sözdə Türkistana rabitə yolu’ ifadəsi geniş yayılmışdır. Bu yolun məqsədlərindən biri Ermənistanı bir amil və hətta bir dövlət kimi məhv etməkdir, çünki iddia olunan Zəngəzur dəhlizi adı altında bütün Sünikin işğalı planlaşdırılır və Süniksiz tam erməni dövlətinin mövcudluğu qeyri-mümkündür. Pan-türk proqramı və xüsusilə Zəngəzur dəhlizi regionun ən azı iki ölkəsi, o cümlədən İran və Rusiya üçün ciddi təhdidlər yaradacaqdır. Pan-türkizmin həmin ölkələrə qarşı düşmən məzmununu və həmçinin müəyyən demoqrafik şəraiti nəzərə alaraq təsəvvür etmək olar ki, iddia olunan Zəngəzur dəhlizi proqramının icrası İran və Rusiya dövlətlərinin təməlində bomba kimi olacaqdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyənin Mərkəzi Asiya türkdilli dövlətlərinə qarşı davamlı icra siyasətinə baxmayaraq, hər halda həmin dövlətlərin və cəmiyyətlərin öz inkişaf edən və unikal mədəniyyətini dərk etməsi pan-türkizmin qələbəsinə maneələr sırasındadır. Dəlillər göstərir ki, xüsusilə İran İslam Respublikası dəhliz proqramına qarşıdır və bu, həmin ölkənin pan-türk xəttini aydın dərk etdiyini göstərir. Bu halda, iddia olunan Zəngəzur dəhlizi məsələsi İran üçün nə qədər qırmızı xətt olsa da, əgər Ermənistan bu sahədə ciddi addım atmasa, Bəşşar Əsədin Suriya ssenarisinin təkrarlanması ehtimalı uzaq deyil. Aşkar pan-türk mahiyyəti daşıyan bu proqram nə yalnız sülh və sabitliyə kömək üçün bir addım olacaq, nə də yeni münaqişə şəraiti yaradacaqdır. Dəhlizlər məsələsində tarixi təcrübənin öyrənilməsi yalnız həmin proqramdan irəli gələn təhlükələri dərk etməyə deyil, həm də ona qarşı mübarizə və onun zərərsizləşdirilməsi üçün sonrakı addımların və əməliyyat tədbirlərinin düşünülməsinə imkan verir. Keçmiş əsrlərin hadisələri açıq şəkildə göstərir ki, bu məsələdə hər hansı müdrik, davamlı, israrlı mübarizə, hətta az resurslarla da olsa, lazımi nəticələr verəcəkdir.”

Bu əsəri əldə etmək üçün Nigaristan-e Andişe nəşriyyatına müraciət edin:

Nigaristan-e Andişe nəşriyyatının ünvanı: Tehran, Vəhid Nəzəri küçəsi, Fəxr Razi ilə ۱۱ Farvardin arasında, Fərzanə döngəsi, Plak 11

Telefon: 66435416

Faks: 66942542

Telegram və WhatsApp: 09334696211

info@napub.ir