Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը աննախադեպ հայտարարություններով ներկայացրել է Զանգեզուրի կեղծ միջանցքի իրագործման ուղղությամբ գործընթացների մանրամասներ, որն 2025 թ. օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնի եռակողմ հայտարարությունից հետո վերանվանվել է «Թրամփի երթուղի միջազգային խաղաղության և բարեկեցության համար» (Trump Route for International Peace and Prosperity — TRIPP)։ Փաշինյանը հայտնել է, որ Հայաստանը ներկայում ԱՄՆ-ի հետ քննարկում է «Թրամփի երթուղին» 49 կամ 99 տարով վարձակալելու երկու սցենար․ ընկերության անունը շուտով կհստակեցվի, իսկ կոնսորցիումի վարչական մարմնում երկու երկրներն էլ կընդգրկվեն՝ ներդրումների չափաբաժնին համապատասխան։ Վարչապետը շեշտել է, որ «Թրամփի երթուղին» կունենա մի քանի փուլ, և Кոպենհագենում Ալիևի հետ ձեռք է բերվել համաձայնություն էլեկտրահաղորդման գծերի ու գազատարի կառուցման շուրջ․ նրա խոսքով՝ Թրամփի երթուղին ամենաարագ ճանապարհն է էլեկտրական և գազային ենթակառուցվածքների կառուցման համար, և սահմանների որոշման առաջնահերթությունը կտրվի այն հատվածներին, որտեղով պետք է անցնի այդ ծրագիրը։

Վարչապետի հայտարարությունների հետ կապված՝ կարելի է ներկայացնել վեց վերլուծական դիտարկում․

Առաջին․ Փաշինյանի խոսքերը ուժեղացնում են այն ենթադրությունները, որոնք 2024 թ. Մայիս ամսից շրջանառվում էին Երևանի՝ Բաքվի և Անկարայի հետ կուլիսային պայմանավորվածությունների մասին՝ ՆԱՏՕ-ի թուրանական միջանցքի ծրագրի շրջանակում։ Այդ ենթադրությունների համաձայն՝ Ալիևը, Էրդողանը և Փաշինյանը՝ Մեծ Բրիտանիայի ու ԱՄՆ-ի անվտանգության կենտրոնների հրահանգով, գաղտնի համաձայնեցրել են գործողությունները Ռուսաստանի դիրքը թուլացնելու նպատակով․ միաժամանակ՝ Իրանի զգայունությունը նվազեցնելու համար որոշել են ժամանակավորապես խուսափել «միջանցք» բառից և ընտրել նոր անվանում։ Զուգահեռ, Բաքվի ու Անկարայի լոբբիստական ցանցերը ներգրավված են եղել Իրանում սպառնալիքների վերաներդրության ու պարզեցման քարոզչական գործընթացներում, իսկ 12-օրյա պատերազմի և Իսրայելի հետ լարվածության ֆոնին Դոնալդ Թրամփի ուղղակի ներգրավմամբ ակնկալվել է թուլացնել Թեհրանի դիմադրությունը այս աշխարհաքաղաքական ծրագրի նկատմամբ։

Երկրորդ․ Սահմանադրական փոփոխությունները Հայաստանում, Արցախի պատմական ու իրավական պահանջներից հրաժարումը, ավելի քան երեք հարյուր հազար հայերի՝ դեպի Բաքու և Ադրբեջանի այլ քաղաքներ վերադարձի իրավունքից հրաժարումը, Արցախյան ղեկավարության դատական ճակատագրի չհետապնդումը, վիճահարույց պետական խորհրդանիշների միակողմանի փոփոխումը, ազգային կուսակցությունների լուծարումը և հետապնդումը, բանակի ոչ ուժեղացումը ու ոչ ազգային կադրերից մաքրումը, Եկեղեցու թուլացումն՝ որպես միասնական Հայաստանի պաշտպան, Մինսկի խմբի լուծարումը, էթնիկ զտումների և պատերազմի հանցագործությունների վերաբերյալ հայցերի հետկանչը, Ռուսաստանի ամբողջական դուրսմղումը Կովկասից՝ Հայաստանի տարածքում երկու ռուսական ռազմաբազաների փակմամբ, ինչպես նաև Աբրահամյան նախաձեռնությանը միանալու գործընթացը՝ այս ամենը այն օրակարգի մաս են, որը Ալիևն ու Փաշինյանը, որպես անգլոսաքսոնական կարգի «կատարողներ», ԱՄՆ միջնորդությամբ ու Լոնդոնի համակարգմամբ վերջին երկու տարիներին քննարկել և մասամբ իրականացրել են։ Մյուս մասը նախատեսվում է իրականացնել (2026 թ. հունիսի 7 ին) Հայաստանում ճակատագրական համապետական ընտրություններից հետո։ Փոխարենը անգլոսաքսոնական առանցքը Ալիևի և Փաշինյանի իշխանությունների տասնամյակներ տևող ամրապնդումն է երաշխավորել։

Երրորդ․ Փաշինյանը, ընդունելով 49 կամ 99 տարով «Տրամփի երթուղու» վարձակալության վերաբերյալ ենթադրությունների ճիշտ լինելը և ներկայացնելով այդ ճանապարհի համար նախատեսված ծրագրային հնարավորությունները՝ էլեկտրաէներգիայի, գազի, նավթի, օպտիկական fiբրի, երկաթուղային և ավտոճանապարհային հաղորդակցությունների ոլորտներում, ցույց տվեց, որ  ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի այլ  երկրների երկարաժամկետ ներկայության ծրագիր է մշակվել Հարավային Կովկասում՝ Բաքվի, Երևանի և Անկարայի համաձայնությամբ։ Այն, ինչին առայժմ Հայաստանի վարչապետը չի անդրադարձել, այսպես կոչված երթուղու լայնությունն է, որի հրապարակումը կվերացնի այն պատկերացումները, թե այս տարածաշրջանում միջանցքի վտանգը վերացել է։ Առավել ևս, որ Սպիտակ տան 2025 թ. օգոստոսի եռակողմ հայտարարության 3-րդ հոդվածում  շեշտվել է «անխոչընդոտ հաղորդակցությունը» (Unimpeded Connectivity), որն իրավահերմենևտիկ մեկնաբանության տեսանկյունից Բաքվին հնարավորություն է տալիս ընդդիմանալու ցանկացած անվտանգության վերահսկողության կամ մաքսային հսկողության, և այդ ձևակերպումը երթուղուն տալիս է միջանցքային բնույթ։

Չորրորդ․ Քաղաքացիական իրավունքի մեջ, երբ խոսք է գնում վարձակալության մասին, նկատի է առնվում վարձակալողի հնարավորությունը՝ որոշակի ժամանակահատվածում օգտվելու որոշակի գույքի սեփականությունից՝ համաձայն վարձակալության պայմանագրի։ վարձակալությունը ժամանակավոր տիրապետման պայմանագիր է, որտեղ շահագործման իրավունքը փոխանցվում է նշված ժամկետով։

 Ի հակադրություն ներքին իրավունքի, որտեղ «սեփականությունից օգտվելու» ժամանակային իրավունքն է հիմնականը, և այդ պատճառով վարձակալությունը համարվում է տիրապետման փոխանցման պայմանագիր, միջազգային իրավունքում «միջազգային վարձակալության» դեպքում առաջնային է «իշխանության իրացման» տարրը։ Այսպիսի դեպքերում, վարձակալության ժամանակահատվածի համար իշխանությունը տեղափոխվում է միջազգային ընկերությանը կամ վարձակալող պետությանը։ Ինչպես նշել է ՀՀ վարչապետը, Տրամփի երթուղին ներդրումների չափի համեմատությամբ փոխանցվելու է հայ-ամերիկյան համատեղ կոնսորցիումին։ Ակնհայտ է, որ ԱՄՆ-ը կունենա ավելի մեծ ներդրում, ինչի հետևանքով այդ երթուղու նկատմամբ իշխանությունն ու վերահսկողությունը փաստացի իրականացվելու են ԱՄՆ-ի կողմից։ Երևանի պնդումը, թե պայմանագրում ընդգծված են Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը, գործնական ազդեցություն չի ունենալու։ Դա հասկանալու համար բավական է հիշել ԱՄՆ-ի ծախսատար ներկայությունը Կուբայի Գուանտանամոյում 1903-ից, Պանամայի ջրանցքում մինչև 1999 թ., ինչպես նաև բազմաթիվ երկրների տարածքներում ԱՄՆ ռազմական բազաների տեղակայումը, որոնք բոլորը պայմանավորված են նմանատիպ վարձակալության և ներդրումային համաձայնագրերով։

Հինգերորդ․ Եթե Տրամփի երթուղու վարձակալության նախագիծը իրականացվի, ապա 49 կամ 99 տարով ԱՄՆ-ը անմիջապես կդառնա Իրանի հարևանը, և Իրանի ու Հայաստանի սահմանը կդառնա բազմաթիվ խնդիրների օջախ։ Այդ պայմաններում, փոքրունակ առաջարկները՝ երթուղին հեռու տեղափոխելու Իրանի սահմանից, երթուղիների հատման հատվածներում ստորգետնյա կամ վերգետնյա անցումներ կառուցելու կամ Իրանից Հայաստան տանող ճանապարհի նկատմամբ ԱՄՆ իշխանության կիրառումը բացառելու վերաբերյալ, լուծում չեն դառնալու։

Պատճառը այն է, որ ցանկացած միջանցքային մոտեցում ի վերջո հանգեցնում է աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների։ Ճիշտ այս հեռանկարի պատճառով էլ Իլհամ Ալիևն ու նրա լոբբին Իրանում հրաժարվում են հրաժարվել «Զանգեզուրի միջանցք» կեղծ տերմինի օգտագործումից և՝ Սյունիքում բնակչության նվազման ու արտագաղթի ճգնաժամի, ինչպես նաև տարածաշրջանում ազգային գործիչների թուլացման ֆոնին, շեշտում են «Արևմտյան Ադրբեջան» և վերադառնալու գաղափարները։

Հետաքրքիր է, որ Փաշինյանի կառավարությունն անգամ չի դիմում հակաքայլի՝ հիշեցնելով Բաքվից, Գանձակից, Շամխորից, Շամախիից և Ադրբեջանի այլ քաղաքներից դուրս շպրտված ավելի քան 300 հազար հայերի վերադարձի հարցը, որպեսզի առավել տեսանելի դառնա անգլոսաքսոնական կարգի «մկրատաձև» դերը։ Իրականում երկրորդ հարցը, որի մասին Փաշինյանն առայժմ չի հայտարարել, հիմնական ներդրողի՝ Ադրբեջանի Հանրապետության ներգրավվածությունն է Տրամփի երթուղում, ինչը կապված է Բաքվի և «Էքսսոն Մոբիլ» ընկերության միջև 2025 թ. օգոստոսին Սպիտակ տանը ստորագրված էներգետիկ պայմանագրի հետ։ Այդ պատճառով էլ 2025 թ. օգոստոսի Սպիտակ տան հայտարարության 4-րդ հոդվածով նախագիծում երրորդ կողմի ներգրավվածությունը չի արգելվել։

Վեցերորդ, թվում է, որ միջազգային կարգի խախտման խառը պայմաններում և տերությունների ու նրանց դաշնակիցների հակամարտությունների աճի շրջանակում՝ Ուկրաինայից մինչև Աֆրիկա, և Արևմտյան Ասիայից մինչև Հարավային-Արևելյան Ասիա, անգլոսաքսոնական կարգի երեք պայմանագրային իրականացնողները (Բաքվի, Երևանի և Անկարայի կառավարությունները) քայլ առ քայլ շարժվում են ՆԱՏՕ-ի թուրանական միջանցքի իրագործման ուղղությամբ, որը հանդիսանում է Լոնդոնի և Վաշինգտոնի 21-րդ դարի գլխավոր ծրագիրը։ Այս ծրագիրը նախատեսում է հարված հասցնել Իրանին, Ռուսաստանին և Չինաստանին՝ էներգետիկական, տարանցիկ, հազվագյուտ մետաղների ձեռքբերման, Կասպից ծովի երկու կողմերում ՆԱՏՕ-ի ընդլայնման, ինչպես նաև անգլիական պանթուրանական գաղափարի վրա հիմնված թուրքական աշխարհի ստեղծման միջոցով՝ որպես էթնիկ ազգայնամոլության վիրուս տարածելու միջոց այս երեք երկրների դեմ։ Միևնույն ժամանակ այն նպատակ ունի ուժեղացնել Իսրայելի ռեժիմի տարանցիկ և ռազմավարական աջակցությունը Դավիթի միջանցքը կեղծ Զանգեզուրի միջանցքին միացնելով՝ անգլոսաքսոնական կարգը ամրապնդելու համար։

Սակայն այն, ինչի վրա այս տարրերը հաշիվ չեն առել, լայն սպեկտորի վերանայողական և զուգահեռ կամ համընկնող շահեր ունեցող խաղացողների՝ Մոսկվայի, Թեհրանի, Պեկինի, Դելիի, Աթենքի և այլոց непредсказելի վարքագծությունն է։ Հնարավոր է՝ վերջին շաբաթների զարգացումները Ուկրաինայում, Վրաստանում, Ադրբեջանի Հանրապետությունում և Պարսից ծոցում բացեն նրանց աչքերը, ովքեր քայլում են Սահակաշվիլիի և Զելենսկու ճանապարհով։ Իրանի կարմիր գծերը Կովկասում չեն փոխվել, այլ դրանց իրավացիությունն ու համընկնումը շահերով համընթաց և զուգահեռ այլ խաղացողների հետ դարձել է առավել հստակ և ընդգծված։

*Դոկտոր Ահմադ Քազեմի, միջազգային իրավունքի դոցենտ եվ Եվրասիայի առաջատար հետազոտող