(Çaldıran döyüşünün 512-ci ildönümü münasibətilə

Giriş

Çaldıran döyüşü۲۳ avqust 1514-cü il Səfəvi İranı ilə Türkiyə Osmanlı dövləti arasında baş vermişdir. Bu müharibə, yeni qurulmuş Səfəvi dövlətinin Şah İsmayıl Əvvəlin komandanlığı altında, İran millətinin tarixi irsindən istifadə edərək və şiəliyi rəsmi məzhəb olaraq qəbul edərək, yenidən İran torpağının böyük bir hissəsini vahid bayraq altında birləşdirə bildiyi bir şəraitdə baş verdi. Digər tərəfdən, Osmanlı imperiyası, xəlifəlik iddiasında olan, ərazi genişlənməsi və digər məzhəbləri təkfir etmək məqsədi güdən Sultan Səlimin hakimiyyəti dövründə idi.

Osmanlı Sultan Səlim İrana yürüş etməzdən əvvəl, Osmanlı torpaqlarında şiələri və Qızılbaşları geniş şəkildə qətlə yetirdi və onları kafir və mürtəd elan edən fətvalar verərək, onların qətlini caiz və vacib bildirdi. İranlıların bu müharibədəki igidliyinə baxmayaraq, osmanlılar ədədi üstünlük, daha mütəşəkkil hərbi quruluş və xüsusən topçu silahları və atəşli silahlarla Səfəvi ordusunu Çaldıran düzündə məğlub etdilər və Səfəvilərin paytaxtı Təbrizi işğal etdilər. Lakin osmanlılar nəinki Çaldıran düzündəki müvəqqəti qələbələrini İranın daimi fəthinə çevirə bildilər, əksinə, Təbrizə daxil olduqdan cəmi bir neçə gün sonra, təbrizlilərin üsyanı nəticəsində biabırçı şəkildə Təbriz şəhərindən qovuldular.

Çaldıran müharibəsinin əzəməti və Çaldıran şəhidlərinin məqamı haqqında bu qədər kifayətdir ki, İslam aləminin uca mərcəsi Həzrət Ayətullah Sistani buyurmuşdur: «Mən Ərdəbil tərəfə durub Çaldıranın uca məqamlı şəhidlərinin uca və mələkuti ruhuna salam və səlavat göndərirəm».

Çaldıran; Azərbaycanlıların Öncüllüyü ilə Bütün İranlıların Vətən Müdafiəsində Tarixi Simvolu

Azərbaycanlılar Çaldıran müharibəsində türklərə qarşı İran ordusunun öncülləri idilər. Səfəvilərin hərbi gücünün əsas sütununu təşkil edən Qızılbaşlar, əsasən Azərbaycan və Arandan – Təbriz, Ərdəbil, Zəncan, Urmiyadan Bakı, Gəncə, Şəki, Ordubad və Naxçıvana qədər olan bölgələrdən idilər ki, dini ehtiras və Şah İsmayıla sədaqətlə bu meydanda iştirak etdilər. «Yedi Qardaş» (Çaldıran döyüşündə şəhid olan yeddi azərbaycanlı qardaş) və onların məzarı ilə «Ərdəbil şəhidliyi» iranlıların bu döyüşdəki canlı müdafiəsinin simvolu kimi tanınır.

İranlı qadınların, o cümlədən Şah İsmayıl Səfəvinin həyat yoldaşlarının döyüş meydanında iştirakı, ölkəni müdafiə etmək üçün milli əzmi göstərirdi. Təbrizin işğalından sonra, Təbriz xalqının müqaviməti və qiyamı o qədər güclü idi ki, Sultan Səlim sürətli geri çəkilməyə məcbur etdi. İranlıların və xüsusən azərbaycanlıların bu geniş və müxtəlif iştirakı, tarixi təhrif edənlərin iddialarının əksinə olaraq, Çaldırandakı iranlıların kimlik müharibəsinin adi bir müharibə olmadığını, əksinə xarici təcavüzə qarşı milli və kimlikli bir cavab olduğunu göstərir.

Çaldıran Dastanında İran Etnik və Azlıq Qruplarının Rolu

Çaldıran müharibəsi azərbaycanlıların, kürdlərin, lurların və İran etnik qruplarının, həmçinin İran şiələrinin, xristianlarının, assuriyalılarının və sünnilərinin İran torpağını dastani müdafiə etmək üçün həmrəyliyinin simvolu idi. Osmanlıların təzyiqlərindən narazı olan ermənilər, həmişə İranın müdafiəsində ön cərgədə olmuş kürd tayfaları və Çaldıran müharibəsində azərbaycanlılarla çiyin-çiyinə döyüşərək İran ordusunun qüvvələrinin təmin edilməsində əsas rol oynamışlar. Digər İran etnik qrupları və bir sözlə, İranın bütün dil, mədəniyyət və dini qrupları da bu dastanda iştirak etmişdilər.

Səfəvi dövlətinin quruluşunda müxtəlif qruplar – Qızılbaşlar, azərbaycanlılar, kürdlər, lurlar, ərəblər, ermənilər və digər cəmiyyətlər müxtəlif dərəcələrdə iştirak edirdilər. Buna görə də, Çaldıranı da bir qövmin və tayfanın müharibəsi kimi qəbul etməmək lazımdır, çünki Çaldıran döyüşü, Azərbaycanlıların mərkəz rol oynadığı şiə İran kimliyi ilə sünni Osmanlı türk kimliyi arasında qarşıdurma idi.

Çaldıran və Təbrizin İşğalı; Azərbaycanlıların Osmanlı Türkləri Tərəfindən Soyqırımının Simvolu

[Müxtəlif tarixi dövrlərdə, Osmanlı türklərinin Qızılbaşların və şiələrin qətlini vacib elan edən fətvaları, xüsusən Şah İsmayılın ordusunun ən çox sayda əsgərini təşkil edən azərbaycanlılara qarşı sistemli soyqırım üçün zəmin yaratmışdır. Osmanlı saray tarixçilərindən Səlaniki Əfəndi və İbrahim Pəçəvi Əfəndi açıq şəkildə Təbrizdə və İranın digər şəhərlərində on minlərlə azərbaycanlının qətlə yetirilməsindən xəbər vermişlər. Çaldıran döyüşündən sonra səkkiz günlük Təbriz işğalı minlərlə azərbaycanlının qətlə yetirilməsi, namuslara təcavüz və məscidlərin və tarixi abidələrin talan edilməsi ilə müşayiət olunmuşdur. Azərbaycanlıların soyqırımı yalnız Çaldıranla məhdudlaşmamış, Təbrizin işğalı zamanı]{dir=”rtl”} 1514 [və]{dir=”rtl”} 1585-ci [illərdə bir neçə dəfə təkrarlanmışdır. Osmanlı tarixçiləri osmanlı qüvvələrinin Təbriz xalqına qarşı cinayətlərini açıq şəkildə etiraf etmiş və bunu Osmanlı türklərinin müvəffəqiyyəti kimi qeyd etmişlər. Həmçinin Sultan Səlim Çaldırandan əvvəl Osmanlı torpaqlarında qırx min şiənin qətlini öz dosyesində saxlamışdır ki, bu da bu soyqırımının sistemli xarakterini göstərir.

Azərbaycanlıların Türklər Tərəfindən Tarixi Dövrlərdə Soyqırımının Hüquqi İzlenməsinin Zəruriliyi

İranlıların, xüsusən azərbaycanlıların türklər tərəfindən qətlə yetirilməsi yalnız Çaldıran müharibəsi ilə məhdudlaşmır, onlar Təbrizin bir neçə dəfə işğalında da minlərlə azərbaycanlını vətənpərvərlik, işğalçıya qarşı müqavimət və şiə olmalarına görə şəhid etmişlər ki, guya azərbaycanlıları məhv etməklə Təbrizin etnik quruluşunu türklərin xeyrinə dəyişsinlər və bu gün də bu qətllərlə fəxr edir və Çaldıran müharibəsini romalılara və qeyri-müsəlmanlara qarşı olan Malazgird döyüşü ilə müqayisə edirlər. Osmanlı müftilərinin və tarixçilərinin kitab və risalələri və digər tarixi sənədlər, həm Çaldıran döyüşündən sonra Təbrizin işğalında (]{dir=”rtl”}1514[), həm də onun]{dir=”rtl”} 1585-ci [ildə işğalında, həmçinin Ərdəbil və İranın digər şəhərlərində on minlərlə azərbaycanlının ermənilər və İran kürdləri və digər vətəndaşlarla birlikdə qətlə yetirilməsindən bəhs edir.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının]{dir=”rtl”} 1948-ci [il Konvensiyasında soyqırımının tərifinə əsasən, «milli, etnik və ya dini qrupu məhv etmək məqsədi ilə qəsdən öldürmə» daxil olmaqla, Osmanlı türklərinin azərbaycanlılara və şiələrə qarşı tədbirləri tarixi soyqırımının bariz nümunəsi hesab olunur. Bu cinayətin hüquqi izlənməsi, beynəlxalq hüquqda keçid ədaləti və cəzasızlıq prinsiplərinə əsaslanaraq, rəsmi və qanuni bir tələbdir. İnsan haqları təşkilatları və tədqiqatçılar bu cinayətə aid sənədləri araşdırmalı və qeydə almalıdırlar. Xüsusən Osmanlı türklərinin ermənilər, yunanlar, kürdlər, ərəblər, ələvilər, şiələr və lazlar da daxil olmaqla müxtəlif etnik və dini qruplara qarşı Balkanlardan Qafqaza qədər soyqırımı, qətliam və talanla bağlı böyük bir dosyesi var ki, bu barədə dəfələrlə danışılmışdır, lakin İran azərbaycanlılarının Osmanlı türkləri tərəfindən soyqırımı hələ də kölgədə qalmışdır. Bu cinayətlərin tarixi sənədləşdirilməsi və beynəlxalq səviyyədə yayılması, bu soyqırımının beynəlxalq platformalarda tanınması və rəsmi qeydə alınması istiqamətində mühüm addımdır.

Azərbaycanlıların Türklər Tərəfindən Tarixi Dövrlərdə Bakı və Naxçıvandan Təbrizə Qədər Soyqırımı

Azərbaycanlıların soyqırımı və ya kütləvi qətlə yetirilməsi yalnız Çaldıranla məhdudlaşmır. Osmanlıların Qafqazdakı təcavüzləri zamanı]{dir=”rtl”} 1917-1920-ci [illərdə, Bakıda və Qafqazın müxtəlif bölgələrində azərbaycanlılar və digər şiələr qətlə yetirilmişdir. Naxçıvan İranın mühüm tarixi və mədəni mərkəzlərindən biri kimi, Osmanlının İrana təcavüzləri zamanı dəfələrlə əl dəyişdirmiş və yerli əhali, o cümlədən]{dir=”rtl”} 1918-ci [ilin dekabrında özünü elan etmiş Araz respublikasının qurulması zamanı insan fəlakətlərinə məruz qalmışdır; elə ki, türklərin hərbi təcavüzündən xilas olmaq üçün çox sayda insan və bəzi yerli rəhbərlər Naxçıvanda]{dir=”rtl”} 30 [aprel]{dir=”rtl”} 1919-cu [ildə İran konsulluğu qarşısında toplaşaraq yenidən İrana birləşməyi tələb etmişlər. Həmçinin Osmanlı türklərinin Naxçıvanda özünü elan etmiş Araz respublikasını qurmasına reaksiya olaraq, Naxçıvan əhalisi, yerli hökumət və hərbi komandanlar geniş bir hərəkətlə təxminən]{dir=”rtl”} 12 [dəfə İran rəsmilərinə, şaha, xarici səfirliklərə və hətta ABŞ prezidentinə teleqram vurmuş və bu teleqramlarda onların əslinin İran irqindən olduğunu və]{dir=”rtl”} 92 [il ərzində zorla öz vətənlərindən ayrıldıqlarını və indi vətənə qayıtmaq istədiklərini vurğulamışlar.

Bakı Osmanlının son dövründə]{dir=”rtl”} 1918-ci [ildə Osmanlı ordusunun bir hissəsinin, ölüm ayağındakı Osmanlı dövlətinin hərbi naziri Ənvər Paşanın kiçik qardaşı Nuri Paşanın komandanlığı altında işğalına məruz qaldı və bu təcavüzdə Bakıda yüzlərlə insan şəhid oldu. Təbriz Səfəvilərin paytaxtı olaraq, bir neçə dəfə Osmanlı ordusunun işğalı və qətliamına hədəf olmuşdur.]{dir=”rtl”} 1514-cü [ildə Çaldıran döyüşündən sonra işğal və]{dir=”rtl”} 1585-ci [ildə təkrar işğal, hər ikisi geniş qətliamla müşayiət olunmuşdur. Bu təkrarlanan nümunə, bölgədə azərbaycanlılar da daxil olmaqla iranlıları aradan qaldırmaq üçün davamlı bir siyasətin mövcudluğunu göstərir ki, bu siyasət bir neçə əsr boyunca davam etmişdir.

Müasir Türkiyədə Çaldıran Döyüşünə Baxışlar

Müasir Türkiyədə və ona bağlı pantürkçü dairələrdə Çaldıran döyüşü ümumiyyətlə Osmanlı rəvayəti çərçivəsində və Osmanlı qələbəsi adı altında təkrar oxunur. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu döyüşü «Şah İsmayıla qarşı türk, kürd və ərəbin ortaq qələbəsi» kimi təqdim etmiş və Şah İsmayıl Səfəviyə nalayiq ləqəblər və yalan ittihamlar aid etmiş və Çaldıran döyüşünü Malazgird döyüşü (]{dir=”rtl”}1071-ci [il) ilə müqayisə etmişdir! Bu cür rəvayət, tarixi etnik mərkəzli perspektivdən təhrif etmək, Səlcuqların qələbəsi ilə fəxr etmək və Osmanlı türklərinin İrana təcavüzlərini və əzablarını görməzdən gəlmək cəhdidir. Ərdoğan bu müqayisə ilə, açıq şəkildə İran şiələrini və xüsusən Osmanlı türklərinin təcavüzlərinə qarşı İranın müdafiə müharibələrinin öncülləri olan azərbaycanlıları «rəfizi» adlandırmışdır və aydındır ki, bu yalan böhtan və çox ağır olan yalan ittiham, pantürkçülük elementlərinin bu gün Türkiyə və Azərbaycan Respublikası mediasında təkrar etdikləri bir şeydir.

Türkiyə Prezidenti1404-cü ilin Ordibeheşt ayının sonlarında «Çaldıran, türk, kürd və ərəbin ortaq qələbəsidir» deyərək vurğuladı və Çaldıran döyüşündəki qələbəni türklər üçün bir qələbə olaraq qəbul etdi; halbuki Osmanlı saray tarixçilərindən Səlaniki Əfəndi və İbrahim Pəçəvi Əfəndinin yazdığına görə, Təbrizin bir neçə dəfə işğalı zamanı o şəhərdə və İranın digər şəhərlərində on minlərlə azərbaycanlı qətlə yetirilmiş və Osmanlı türkləri tərəfindən onların namuslarına təcavüz edilmişdir. Ərdoğan istəmədən öz çıxışları ilə bir neçə tarixi həqiqətə də işarə etmişdir; bunlardan biri türklərin iranlılara, xüsusən Osmanlı türklərinin təcavüzünə qarşı həmişə İranın kimliyinin və torpağının müdafiəsinin öncülləri olmuş İran azərbaycanlılarına olan tarixi nifrətidir. Ərdoğan həmçinin bu tarixi və irqi həqiqəti dolayısı ilə etiraf etmişdir ki, İran azərbaycanlıları – ölkəmizdə ictimai rəydə səhvən və tarixi reallıqlara zidd olaraq türk adlandırılanlar – tarixən, irqən, kimlik və dini köklər baxımından türklərə heç bir aidiyyəti yoxdur, əks halda onların qətlə yetirilməsi dünən və bu gün türklər üçün fəxr sayılmazdı; onlar (azərbaycanlılar) şiəlik bayrağı altında və tarixi dövrlərdə həmişə köçərilərə, istər monqol köçərisi, istərsə də türk olsun, qarşı duran saf arilər nəslindəndirlər. Bu gün Ankaraya bağlı olan etnik muzdlu şəbəkə İran daxilində İran Azərbaycanlılarının kimliyini təhrif etməyə və onların İran kimliyindən fərqli (özümüzdən kənar) göstərməklə, azərbaycanlılar və türklərin eyni olduğunu təlqin etməyə çalışır. Bu, o elementlər üçün ən böyük rüsvayçılıq və kimliksizlikdir ki, onların ağaları iranlıların, xüsusən azərbaycanlıların Çaldıran döyüşündə qətlə yetirilməsini qələbə və gələcək üçün parlaq perspektiv adlandırırlar, lakin bu kimliksiz elementlər azərbaycanlıları türkləşdirmək – turaniləşdirmək və onların əsl kimliyini məhv etmək üçün hər yalana əl atırlar.

Azərbaycan Respublikası; Çaldıran Döyüşü və Türkçülük Qurma Kimliyində Bataqlıq

Azərbaycan Respublikasının Çaldıran dastanı döyüşünə münasibətdə kimlik ziddiyyəti aydındır, çünki Çaldıran İran kimliyi, o cümlədən Azərbaycan kimliyi ilə türk kimliyi arasındakı qarşıdurmanın simvoludur. Bir tərəfdən, tarix həm Təbriz, Ərdəbil, həm də Bakı və Gəncədən olan azərbaycanlıların Səfəvi ordusunda və İranın müdafiəsində fəal iştirakına şahidlik edir, digər tərəfdən, Bakıda hakim olan pantürkçülük siyasətləri bu İran irsini görməzdən gəlir və tarixi və genetik reallıqları təhrif etməklə və hətta ataların irsindən üz döndərməklə azərbaycanlıları türk dünyasının bir hissəsi kimi təqdim etməyə çalışır. Halbuki Heydər Əliyev dəfələrlə vurğulayırdı ki, «azərbaycanlı olduğumla fəxr edirəm», onun oğlu İlham Əliyev isə türk dünyasına mənsub olduğunu bildirir.

Türkiyə hökuməti və Ankaraya bağlı olan İrandakı etnik mərkəzli şəbəkələr də Azərbaycan kimliyini təhrif etməklə azərbaycanlılar və türklərin eyni olduğunu təlqin edirlər. Tarixi Azərbaycan və Aran Səfəvi dövlətinin yaranmasında və İran Səfəvi sülaləsinin formalaşmasında mərkəzi rol oynamış və Təbriz bu mühüm İran dövlətinin ilk paytaxtı olmuş, daha sonra paytaxtını Təbrizdən İranın mərkəzindəki İsfahana köçürmüş və bütün İran və dünya tarixində əzəmətli bir sivilizasiya qurmuşdur. Buna görə də, Azərbaycan haqqında bu tarix parçasını görməzdən gələn hər bir müasir rəvayət natamam və qərəzli bir mənzərədir və əslində tarixə qarşıdır, tarix deyil.

Azərbaycanlılar və türkləri eyniləşdirmək səylərinin səbəbi, mərkəzində guya «türk dünyası»nın yaradılması dayanan geosiyasi iddialar qarşısında ən mühüm maneələrdən birinin «şərəfli İran Azərbaycanlısı kimliyi» olmasıdır; buna görə də, azərbaycanlıların müqaviməti və dastan yaratmasının parladığı Çaldıran döyüşünün xatırladılması ingilis panturanizminin icraçıları üçün narahatedici və ağrılıdır. Onlar illərdir ki, bəzən Səfəvini tənqid etməklə, bəzən də onu təhrif etməklə bu böyük maneəni keçməyə çalışmışlar.

Çaldıran, Qədim Dövrdən Müasir Dövrə Qədər İranın Tarixi Müqaviməti

Azərbaycanlıların və iranlıların işğala qarşı tarixi müqaviməti İran tarixində təkrarlanan bir nümunədir. Çaldırandan dərhal sonra Sultan Səlim geri çəkilməyə məcbur edən Təbriz xalqının müqaviməti və Təbriz xalqının qalan Osmanlı əsgərlərini cəzalandırmaq üçün özünüzdən qiyamı bu müqavimətin nümunələridir. Demək olar ki, İran tarixinin bəzi dövrlərində, Çaldıran döyüşü kimi, bəzən «bir döyüş meydanında məğlubiyyət, lakin bütün müharibədə qələbə» modeli İran tarixində dəfələrlə təkrarlanmışdır.

Çaldıranda geri çəkilmə ilə ondan sonra Təbrizdəki müqavimət və Təbrizin sürətli şəkildə geri alınması və osmanlıların Çaldıran düzündən millərlə uzağa geri oturdulması arasındakı qısa fasilə göstərir ki, Çaldıran taktiki məğlubiyyət idi, strateji dağılma deyil, necə ki, Osmanlı tarixşünaslığında və onun tabeçilərində haqsız olaraq iddia edilir. İranlılar heyrətamiz sürət və cəsarətlə Osmanlı türklərini Təbrizdən qovdular və sübut etdilər ki, onların milli iradəsi düşmənin toplarının atəşindən daha möhkəmdir.

İşğalçılara qarşı tarixi müqavimət iranlıların tarixi xarakteridir ki,]{dir=”rtl”} e.ə. ۵۳-cü [ildə Harran döyüşündən Çaldıran döyüşünə, Türkmənçay və Gülüstan müharibələrinə və müasir tarixdəki Birinci, İkinci və Üçüncü müdafiə müharibələrinə qədər təkrarlanmışdır.

Çaldıran; Azərbaycan Kimliyinin Türkləşdirilməsi/Turaniləşdirilməsi Fitnəsinə Qarşı Kimlik Tarixi İrsi

Osmanlı tarixçilərinin Çaldıran döyüşündən səhv rəvayət etməsi və İranlıların və Şah İsmayılın Çaldıran düzündəki döyüşkənliyini Osmanlı ordusunun silah və avadanlıq üstünlüyünə baxmayaraq görməzdən gəlməsi və hətta əksinə göstərməsi kimi, hazırkı dövrdə də İrana qarşı bu psixoloji müharibə davam edir və İran azərbaycanlılarının türkləşdirilməsi-turaniləşdirilməsi fitnəsi, İran Azərbaycanlılarının kimliyini təhrif etmək və onları türk dünyasının bir hissəsi kimi təqdim etmək məqsədi ilə geniş maliyyə və təbliğat dəstəyi ilə həyata keçirilir. Bu sui-qəsd Çaldıranı tarixi dönüş nöqtəsi olaraq hədəfə almışdır ki, azərbaycanlıların İranın müdafiəsindəki rolunu görməzdən gəlsin və bunun nəticəsində azərbaycanlıların türklər tərəfindən qətlə yetirilməsini senzura etsin.

Bu fitnə ilə mübarizənin hüquqi və sosial yolları aşağıdakılardır: Azərbaycanlıların Osmanlı türkləri tərəfindən soyqırımının beynəlxalq platformalarda rəsmi qeydə alınması, Osmanlı türklərinin İranlılara qarşı cinayətləri barədə maarifləndirmə üçün media kampaniyalarının yaradılması və Osmanlı türklərinin İran azərbaycanlılarına qarşı cinayətlərinin tarixi sənədləşdirilməsi və beynəlxalq səviyyədə yayılması.

Çaldıran dastanı döyüşünün 512-ci ildönümündə demək olar ki, bu, Təbrizin və azərbaycanlıların və bütün iranlıların şərəfidir ki, Təbrizin Osmanlı türkləri tərəfindən bir neçə dəfə işğal edilməsinə baxmayaraq, bu sərhəddə işğalçılardan ən kiçik bir izin qalmasına imkan vermədilər. Nəticə etibarilə, italyan diplomatı Katerino Zeno vurğulayır ki, Təbriz xalqının qiyamı və Şah İsmayılın qüvvələrini yenidən toplamaq qorxusu Sultan Səlim Çaldıran döyüşündən sonra Təbrizdən tez qaçmağa məcbur etdi. Sonrakı dövrlərdə də tarixçilərin yazdığına görə, Təbrizlilər]{dir=”rtl”} 1603-cü [ildə Şah Abbas Kəbirin Osmanlıları məğlub etməsi və Təbrizin azad edilməsindən sonra, öz təşəbbüsləri ilə Osmanlı türklərinin işğalçılarına və Təbriz qızları ilə zorla evlənmiş qalan türklərə ibrətamiz cəza vermişlər ki, bu hadisələri oxumaq Təbrizlilərin və azərbaycanlıların kimlik sahibliyini tanımaq üçün İran kimliyinin bütün bədniyyətliləri və onların hazırkı muzdlu elementləri üçün ibrətamiz olacaqdır.

Çaldıran, iranlıların kimlik mübarizəsinin tarixi irsi olaraq, mühüm bir həqiqəti xatırladır: İran tarixi boyunca bir qövmün məhsulu deyil, müxtəlif dil, etnik, dini və mədəni qrupların iştirakının nəticəsidir ki, bunlar birlikdə İranın vahid və tarixi millətini təşkil edirlər. Çaldıranın kimlik mübarizəsi, Səfəvi dövlətini milli birlik bərpa edildikdən və ölkədə təfriqəyə son qoyulduqdan sonra iranlıların sivilizasiya qurmasının yeni mərhələsinə daxil etdi. Çaldıranın İranlıların tarixi yaddaşı üçün dəyəri, hərbi təcavüzdən vahidliyi, kimliyi və müasir sivilizasiya qurmağı gücləndirmək üçün tarixi bir fürsət kimi istifadə etmələrindədir.