نشست «هماندیشی درباره نام دریای کاسپی» با هدف فراهم آوردن زمینهای برای تبادل نظر و بررسی دیدگاههای کارشناسی درباره نام این پهنه آبی، به همت پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و دبیرخانه پژوهشهای علوم میراثی حوزه دریای کاسپی برگزار شد. در این نشست، جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران و کارشناسان حوزههای میراث فرهنگی، باستانشناسی، حقوق بینالملل و مطالعات اوراسیا گرد هم آمدند تا دیدگاههای خود را درباره موضوع نام دریای کاسپی مطرح کنند. متن زیر، سخنرانیهای این نشست است.
متن کامل سخنرانی های نشست «هماندیشی درباره نام دریای کاسپی»
سخنرانان:
محمد ابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
سید احمد محیط طباطبایی، رئیس انجمن موزههای ایران (ایکوم)
احمد کاظمی، استاد حقوق بینالملل دانشگاه و پژوهشگر ارشد اوراسیا
سید حسین طباطبایی، وابسته فرهنگی پیشین جمهوری اسلامی ایران در روسیه
علی افسری، کارشناس ارشد مطالعات اوراسیا
رضا امینی؛ عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
دبیر نشست: منیژه هادیان دهکردی، معاون پژوهشی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و دبیرخانه پژوهشهای علوم میراثی حوزه دریای کاسپی
زمان: دوشنبه ۱۱ آبانماه ۱۴۰۵، ساعت ۹ الی ۱۲
سخنرانی دبیر نشست: منیژه هادیان دهکردی
از پیشینه تاریخی نام رسمی دریا تا ضرورت تصمیمگیری درباره نام کاسپی
در سال ۱۳۱۶، در زمان حکومت پهلوی نخست، تصمیم گرفته میشود که از میان نام های متعدد رایج، نام دریای مازندران برای دریای شمال ایران تثبیت شود. پس از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، همین نام تا سال ۱۳۸۱ تأکید میشود؛ اما اگر اشتباه نکنم، در سال ۱۳۸۱، بعد از ۶۵ سال، مجدداً موضوع نام این دریا مطرح میشود. در یک کمیته تخصصی نامنگاری و یکسانسازی نامهای جغرافیایی کشور در سازمان نقشهبرداری تصمیم گرفته میشود که این نام خزر دوباره برگردانده شود و جایگزین دریای مازندران شود. در تاریخ هجدهم آذر ۱۳۸۱، از سوی معاون اول وقت دولت، این تصمیم مصوب و ابلاغ میشود.
اکنون نیز بعد از ۲۴ سال، موضوع کنوانسیون رژیم حقوقی این دریا بهانهای شده است تا دوباره نام اصلی و تاریخی این پهنه آبی مطرح شود و در کانون توجه متخصصان قرار بگیرد. به هر حال، این موضوع با یک اختلاف نظرهایی نیز همراه است. به همین دلیل، یعنی با توجه به این پیشینه تاریخی که در مورد نام این دریا وجود دارد و موضوع آن، این مساله به وظایف این پژوهشگاه نیز گره خورده است، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به لحاظ تاریخی و فرهنگی وارد این موضوع شد تا با استفاده از تحقیقات و مطالعات دقیق و همچنین جلسات اینچنینی کارشناسی، این موضوع را به بحث و تبادل نظر بگذارد و بتوانیم به یک جمعبندی دقیق برسیم و این جمعبندی زمینهای برای تصمیمگیریهای درست برای نامیدن درست این پهنه آبی قرار بگیرد.
سخنرانی محمد ابراهیم زارعی؛ رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
«بازشناسی پیوند تاریخی کاسپیان با سرزمین ایران و ضرورت احیای نام بینالمللی دریای کاسپی»
به نام خداوند جانآفرین، حکیم سخن در زبانآفرین / جهان تن است و ایران دل/ نیست گوینده زین بیان خجل
خیلی خوشحالم از این که در این جمع هستم و از همه شما سخنرانان، پژوهشگران عزیز، همکاران خودم و هم شما عزیزانی که از مراکز پژوهشی دیگر تشریف آوردید، سپاسگزارم و ممنون که در این محفل حضور دارید. من نمیخواهم سخنرانی کنم؛ سخنرانی علمی را شماها انجام خواهید داد. من چند جمله به عنوان مقدمه عرض خواهم کرد.
زمانی که من تازه به این پژوهشگاه آمده بودم، با یک دوست عزیزی به نقشه موجود در دفتر کار نگاه کردیم؛ دیدیم که در آن نقشه نوشته شده است «دریای خزر». ولی ما میدانستیم که در نقشههای بینالمللی نام اینجا کاسپینسی است. هرچه فکر کردیم، دیدیم ترجمه کاسپی شده خزر؛ دیدیم هیچ مناسبتی ندارد و اگر ترجمه باشد، ترجمه درستی نیست. چرا این نام، نام بینالمللی و ثبتشده بینالمللی، چه در زبانهای انگلیسی، چه در زبانهای اسپانیولی و فرانسه و در تمامی زبانها همه میگویند کاسپین سی؟ چرا ما به آن بگوییم “دریای خزر”؟
ما اگر احترام قائلیم برای نامهای بینالمللی، باید همین کار را بکنیم. اول کاری که کردیم، گفتیم که این نام باید حتماً تغییر کند، نام اصلیاش بیاید؛ همانطور که در زبان بین المللی ما نام خلیج فارس را هم داریم. حالا درست است که عربها گاهی وقتها پول خرج میکنند و این نام را تغییر میدهند، اما نام رسمی و بین المللی پهنه آبی جنوب ایران خلیج فارس است و در عرصه بین المللی هم بطور رسمی کسی تغییر و جعل عرب ها را نمی پذیرد.
بجاست که در اینجا من یک خاطره عرض کنم؛ درباره تاکید پروفسور هلن جی. کنتور (متوفی ۱۹۹۳) باستانشناس آمریکایی بر نام خلیج فارس. این از زبان آقای علیزاده در یکی از مجلههای باستانشناسی و تاریخ هم نقل شده است. پرفسور هلن کنتور یک دانشجوی، فکر میکنم اماراتی، داشته در دوره دکتری. وقتی این دانشجوی اماراتی میآورد نتیجه کارش را به پرفسور عرضه می کند، خانم کنتور به محض اینکه نوشته «عربین گلف» را می بیند، میپرسد این چیست؟ میگوید این نقشه است. دستش را میگذارد روی کلمه «عربین»، میگوید این چیست؟ میگوید این «عربین گلف». میگوید تو متقلبی، من دانشجوی متقلب نمیخواهم، آن هم در دوره دکتری، شما دارید یک نام با سابقه تاریخی و نام بینالمللی را تغییر میدهید؛ گفتند عربین گلف بجای پرشین گلف اصلاً معنی ندارد. پروفسور هلن کنتور بخاطر همین جعل، آن دانشجو را رد میکند و میگوید من آدم متقلب به عنوان دانشجوی دوره دکتری نمیخواهم.
حتما خوب می دانید که این خانم هلن کنتور حتی در دوره قبل از انقلاب اسلامی در ایران، رفت جلوی بولدوزرها و لودرها خوابید که تپه «چغا بنوت» و «چغامیش» را تخریب نکنند.
بنابراین ما اگر اسم بردیم و پیشنهاد دادیم که این نام باید به نام دریای کاسپی تغییر کند، براساس دانش و اصول علمی بوده است. ما امسال تصمیم گرفتیم که انشالله کارهایی را انجام بدهیم و یک کار دیگر هم در پژوهشکده انجام دادیم؛ آن هم ایجاد مرکز مطالعات علوم میراثی دریای کاسپی است. در شورای پژوهشکده، ایجاد این مرکز مصوب شده و روند کارهایش پیگیری میشود که انشالله یک مرکز ایجاد میشود. فعلاً دبیرخانهاش را تشکیل دادیم در شمال کشور در استان مازندران. چون استان مازندران در بین استان گلستان و گیلان قرار داد و دسترسی دو استان دیگر هجوار دریای کاسپی به این دبیرخانه آسانتر است. قصد آن هم این است که کاربرد عمومی نامی که با سرزمین ما گره خورده، احیا شود.
در این باره، به هر حال دوستان من و سخنرانان عزیز فنیتر صحبت خواهند کرد؛ هم آقای دکتر ملکزاده، هم استاد محیط طباطبایی و هم دیگر دوستان. در چند جا نام کاسپیها در سرزمین ما برده شده است. کاسپیها در حاشیه این دریا بیگانه نیستند با این سرزمین و ساکنان آن. ساکنان جنوب دریای کاسپی را یک روزگاری کاسی یا کاسپی میگفتند و همین نام را هم، اولین بار یونانیها به دریای کاسپی اطلاق کرده اند، به علت سکونت و اهمیت کاسی ها یا کاسپی ها در حاشیه جنوبی این دریا.
بنابراین نکتهای که میخواهم عرض کنم و جمله پایانی باشد این است که خواهش میکنم حتماً در این زمینه مقالاتتان، حتی نظرتان گرچه مخالف نظر بنده باشد، ارائه شود. من خوشحال میشوم نظرات مخالف را هم بگیریم و حتماً خانم دکتر هادیان این مجموعه مقالات را برای انتشار آماده سازی خواهند کرد. درست است که فرهنگستان زبان فارسی این نام را اعلام کرده، ولی این پژوهشگاه عنوان باستانشناسانه دارد و اینجا تنها نهاد حاکمیتی برای علوم میراثی ایران است؛ مرجعیت دارد و تنها نهاد مرجع در حوزه علوم میراثی، پژوهشکده میراث فرهنگی و گردشگری است. اینجا خیلی متفاوت با پژوهشکدههای دیگر است؛ مرکز اصلی مطالعات میراث فرهنگی همینجاست. میراث فرهنگی فقط باستانشناسی نیست، میراث معماری و شهری هم در این مرکز مطالعه می شود. لذا آن چیزی که توسط این دوستان در این پژوهشگاه انجام شده مستند و مستدل است، چون ما باستانشناسها همیشه اعتقاد داریم به دادههایی که در کاوشهای باستانشناسی از متون تاریخی و کتیبه ها به دست می آیند.
سخنرانی سید احمد محیط طباطبایی؛ رئیس انجمن موزههای ایران (ایکوم)
«اطلاق نام خزر بر روی این دریا مغایر با منافع ملی و میراث تاریخی و هویتی ما است.»
پیشینه قوم خزر یک امر بسیار ثابت و بدیهی است. خزرها از اقوام آسیایی هستند که جزو مجموعه اقوامی هستند که در یک دوره از تاریخ وارد اروپا شدند، به رهبری آتیلا، و بعد از شکست و متلاشی شدن این اردوگاه، گروههای قومی در جاهای مختلف قرار گرفتند: فرانکها، هونها، بلغارها و خزرها. اینها در نقاط مختلفی از اروپا و آسیا مستقر میشوند. قوم خزر بهخصوص در دوره ساسانی، حکومتی را در منطقه خودش تشکیل میدهد. اما، بر اساس مجموعهای از مطالعات، بعضی از مورخان، بهخصوص مورخانی که خودشان را در واقع ادامه قومیت خزر می دانند، به اینجا رسیدند که خزرها یک اتفاق منحصر به فرد تاریخی هستند. از چه نظر؟ از این نظر که در ابتدای خلافت عباسی، در زمان منصور دوانقی و بعد از آن، اینها منگنه شده بودند بین حکومت مسیحی بیزانس و حکومت مسلمین و به همین خاطر بزرگان خزرها گفتند که در صورتی که ما یکی از ادیان اهل کتاب باشیم، از زیر فشار مسلمین خارج میشویم؛ با آنها قرارداد اهل کتاب بسته میشود! بنابراین، خزرها یهودی شدند، به هر شکل، از طریق بزرگان و پادشاه و حکومت، قوم خزر یهودی میشود در این دوره. مدت زمان اینها کموبیش در حد دو قرن بوده که بعداز آن، حکومت خزر متلاشی میشود.
نکته مهم است که یهودیها از نظر تاریخی و از نظر خود دیانت معتقدند که یهود یک دین قومی است و کسی می تواند یهودی باشد که مادرش یهودی باشد. این در تورات و اسفار، دوازده فرزند حضرت یعقوب و شاخههای مختلف آن گفته میشود. اما در اینجا این نکته است که خزرها از نظر نژادی، خانواده یهودی نبودهاند. اینها بعداً در روسیه و در اروپای شرقی پراکنده میشوند و از نظر مذهبی با آن مذهب کلاسیک قدیم یهودیهای ایران که به آنها مثلاً سفاردی میگویند و خیلیهای دیگر، تفاوت ایجاد میشود و اینها مشهورند به اشکنازیهای اروپا.
خزرها مثل هر فرد دیگری که اصالت ندارد، تعصب شدید دارد، یهودیهای اشکنازی هم بسیار متعصبتر از یهودیهای آسیایی و قدیمی و سفاردی ها هستند و بعدها اینها در اروپا بعد از رنسانس و برهه جدید، با تحولات اجتماعی-سیاسی و سایر عوامل حضور بسیار مؤثری می یابند. بعدها که فلسفه صهیونیسم در میان یهودی ها توسط هرتسل و دیگران شکل میگیرد، — که اینها همه از این شاخه یهود برخاستهاند — و تشکیلات صهیونیستی به صورتی که ما امروز میبینیم؛ ایجاد می شود، این جریان تداوم می یابد.
یکی از منابع خیلی خوب در این باره، کتاب خزران نوشته یک نویسنده و مورخ اروپایی به نام آرتور کستلر است که او در ابتدای کتابش — که این کتاب بیشتر از بیست بار توسط انتشارات خوارزمی به فارسی چاپ شده است —میگوید که من این را نوشتم تا بدانم کی هستم، که در آخر فهمیدم من یک آلمانی هستم که مذهبش هم یهودی است، و آن چیزی که در فلسفه یهودی هست، در این پدیده نیست.
نکته مهم دیگر این است که بعد از جنگهای ایران و روسیه و قرارداد ترکمانچای — که خیلی جالب است، در متن غیرفارسی این قرارداد که در وزارت خارجه موجود هست — نام دریای کاسپی را داریم. نکته بسیار مهم این است که در تمامی قرن ۱۹ و سپس قرن ۲۰، آن فعالیتی که در دولت روسیه تزاری و بعد در شوروی و روسیه اتفاق میافتد، این است که ارتباط بین ایران و ماوراءالنهر به حداقل برسد. اینجا حتی میتوانیم به صراحت بگوییم که تضاد با اسلام نیست، تضاد با ایران است. این سیاست جاری بوده است که به هر شکل باید ارتباط ایران با این مناطق را در محاق فراموشی قرار داد. یعنی در واقع میبینیم که خط فارسی که در این مناطق از بین میرود، زبان فارسی است که جای خودش را به زبان روسی و خط سیریلیک میدهد و این را در همه موارد میبینیم؛ به لحاظ معماری هم این ارتباط با ایران قطع شده است. شهرهای مهم اینجا مثل باکو و ایروان همه خراب و بازسازی جدید میشود. یادگارهای گذشته به شدت، چه در فضای مادی، چه در فضای میراث زبانی و غیرناملموس، تخریب و از بین میرود، به این دلیل که ارتباط با ایران باید قطع شود. یکی از این ارتباطها هم خود این دریاست که میان روسیه و ایران آن روز و حالا میان کشورهای متعدد وارث پس از فروپاشی شوروی و ایران قرار میگیرد.
قطعاً این نام خزر نام جدیدی است که در اسناد و منابع بعد از اسلام گذاشته میشود. پیش از اسلام و در دوره تاریخی و باستانی، این نام بر روی این دریا حضور نداشته و مطمئناً این قوم در شمال ایران، یعنی آن چیزی که حاشیه ایران را در بر میگیرد، حالا خواه از این سمت ایران تا مازندران تا جرجانیها و دیگران، همه در این سمت بودند و هیچ نام خزری وجود نداشته که بخواهد خودش را بر این دریا تحمیل بکند و چون قدرت و سیاست و تمدن در دورانهای تاریخی مثل هخامنشی از جنوب به سمت شمال در این دریا حرکت میکند، این نام قطعاً نام ضعیفتر و مجهولتر و متاخرتر است نسبت به نامهای قدیمی که حالا روی آنها خیلی بحث می شود. از جمله نسبت به نام های قوم ماز و مازندران، گیلها، تپوریها یا براتها، ماساژت ها ، کاسیها که کاسپی هم گفته میشود. به همین دلیل، همانطور که می دانید یونانی ها نام کاسپی را بر روی این دریا اطلاق کرده اند. یکی از اسناد عمومی دنیا مجموعه، قطعا بریتانیکا است که از کاسپیها نام برده است. جالب است که همه اسناد اروپایی همین نام را برمیشمارند.
اما، در این مورد نکته بسیار مهمی که باید برای وزارت خارجه جالب توجه تر باشد، موضوع قطع ارتباط ایران با این مناطق شمالی است و استفاده از نام خزر برای قطع ارتباط بسیار بهتر از نامهای دیگر است. سایر تغییر نام ها در این منطقه هم به همین منظور اتفاق افتاده است. اسامی جاهای مهمی مثل منطقه ماوراءالنهر و گنجه و بادکوبه و سایر اسامی مهم تغییر داده می شود تا ارتباطشان با ایران قطع شود. نام ماوراءالنهر به آسیای میانه تغییر داده شد تا ریشههای تاریخی ناپدید و محو شود. این تغییرات در طی ۷۰ سال شوروی و دوره تزاری اتفاق افتاده و ادامه پیدا کرده است. به این دلیل میبینیم که حتی در دوران جدید خودمان، یعنی در دورهای از مشروطه و بعد و دوره پهلوی اول توجه به این تغییر نام مجدداً در اولویت قرار گرفت.
و باز نکته بسیار جالب توجه این است: اگر امروز به این دریا، دریای مازندران می گوییم، مازندرانی ها هنوز در کنار این دریا هستند، اگر دریای گیلان می گوییم، گیلانیها هستند و خیلیهای دیگر، و تبریها هستند، اما خزرها نیستند. همه اینها به نوعی بازماندههای آن اقوام حاشیه کاسپی هستند و اصلاً خزرها نیستند که در کنار این دریا باشند. برای کسی مثل روسیه خیلی خوشایند است که از یک نام استفاده شود که در آنجا حضور دارد، مثل مازندرانی ها و مسختی ها که خود را به مازهای قدیم وصل می کنند و مشهورند که در منطقه چه شرقی چه غربی این دریا زندگی میکنند. ولی خزرها در این حوزه حضور ندارند. به این دلیل من فکر میکنم هر فعالیت و سخنرانی که سال قبل آقای دکتر زارعی آن را شروع کردند و ادامه پیدا کرد، برای ما خیلی اهمیت دارد.
در نقطه مقابل در جنوب ایران هم، نام دریای پارس برای خلیج فارس و این آبراه گفته می شد و نام کاسپی هم مشابه همین است. در جنوب هم شیراز حاکم بر جزایر و بنادر خلیج پارس بوده است بنابراین نام پارس بر این پهنه آبی استفاده شده است. در خصوص دریای شمال ایران همین گونه است. در دوره ای که ما جغرافی می خواندیم، قزوین جزء گیلان بود و بعدها استان جداگانه شد و در کتابهای جدید یعنی در تقسیمات بعدی جدا میشود، و این نامها چه نام قزوین، گژوین، بحر قزوین، بحر گژوین در کتب جغرافی دیده میشود.
نکته مهم این است که در دوران تمدن اسلامی، تنوع تعداد حکومتها، حتی در زمانی که خلافت بنیامیه یا بنیعباس حاکم بود، این که یک جغرافیدان میخواهد نامی را بر دریا و سرزمینی بگذارد، تابع مسائل سیاسی و حاکمیتی نیست، بلکه بر اساس درک خود آن جغرافی دان یا تعلق خاطرش است. این تنوع نشانه این نیست که یک اسم در همه جا و توسط همه استفاده شود. نه، در آن موقع هر کسی میتوانست نام مورد نظر خودش را بکار ببرد. برای همین ما در کتاب جغرافیای دولت اسلامی این تنوع نام را در منابع مختلف میتوانیم به خوبی ببینیم. و این باز نشانی از یک نوع رفتار است.
اما نکته مهم این است که برای نامیدن این دریا، بنا بر ملاحظات و منافع ملی ایران، نام خزر نباید استفاده شود. چطور منافع ملی روسیه تغییر نام را از ارس و گنجه و آران به آذربایجان درست میداند، برای منافع ملی ما هم باید همین رویه را داشته باشیم . منافع اصلاً این است که حالا آن بحث تاریخی خودمان را هدایت میکنیم، اطلاق نام خزر بر روی این دریا مغایر با منافع ملی ما است. بهخصوص که قطعاً آن فرهنگ بزرگ یهودی در دنیا که خیلی چیزها را تحت تاثیر خود قرار میدهد، از سینما و فرهنگ و تابعیت و اینترنت و غیره، نام خزر را خیلی بیشتر منتسب به خودش می داند تا یک نام دیگر.
سخنرانی دکتر احمد کاظمی؛ استاد حقوق بین الملل دانشگاه و پژوهشگر ارشد اوراسیا
«بایستههای تغییر نام غیرایرانی خزر در پرتو حقوق تاریخی؛ صیانت از هویت جغرافیایی ایران با بازگشت به نام کاسپی»
بسم الله الرحمن الرحیم. عرض سلام و ادب به همه عزیزان حاضر در جلسه. با امید سربلندی و سرفرازی برای ایران و همه ایرانیان عزیز. تشکر میکنم از آقای دکتر زارعی، بابت برگزاری این جلسه خوب.
عنوان سخنرانی من «بایستههای تغییر نام غیرایرانی خزر در پرتو حقوق تاریخی» است. اسامی تاریخی، اسامی کهن و باستانی از منظر حقوق تاریخی و در پرتو «دکترین عناوین تاریخی» بسیار مهماند. چرا امروز ما در برخی از مناطق ژئوپلیتیک بر سر اسامی مناقشاتی داریم؟ می توان به بحث دریای چین جنوبی، دریای ژاپن که کره آن را دریای شرق مطرح میکنند، اسم مقدونیه تاریخی بین یونان و مقدونیه شمالی، و همین سال های اخیر تلاشهای ترامپ برای تغییر بعضی از اسامی مثل خلیج مکزیک مطرح می شود؟ دلیل این چیست؟ اسامی برای خودشان از منظر حقوقی اثر دارند، از منظر هویتی اثر دارند. از منظر حقوق تاریخی، یکی از کارکردهای اسامی تاریخی، این است که قدمت حضور و مالکیت شما را در آن منطقه نشان میدهد. وقتی این قدمت را نشان میدهد، در تعاملات منطقهای و بینالمللی و در رایزنیهای دیپلماتیک، موقعیت چانهزنی شما را به شدت تقویت میکند.
در عین حال، این اسامی پیوند هویت نسل حاضر با هویت تاریخی و تمدنیشان است و بخشی از هویت ملی کشور محسوب میشود. صیانت از اسامی تاریخی و حفظ آنها به نوعی حمایت از فرایند عرفی شدن اسامی است. اسامی تاریخی عرفی شده برای احترام به میراث تمدنی و هویتی به کار می روند، ما هم برای صیانت از این اسامی و عرفی شدن آنها باید پشتاز باشیم. این جلسه در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار می شود و از این منظر هم می شود گفت اسامی تاریخی از منظر برند گردشگری و مزیتهایی که متوجه آن است، بسیار اهمیت دارد.
من معتقدم که اطلاق خزر به این دریا، خودش یک رنجنامه و یکی از خسرانهای زیانبار و نابخشودنی در حوزه هویت ایرانی اسلامی است که در طول تاریخ ما متأسفانه در مورد این پهنه آبی ایجاد شده است. اساتید اشاره کردند که دریای شمال ایران در طول تاریخ با عناوین مختلف مانند دریای کاسپی، ورکانه، هیرکانی، طبرستان، آبسکون، دریای گیلان و دریای گیل، مطرح شده است. همین عنوان کاسپی، چه از منظر انتساب آن به قوم کاسپی، کاسیها یعنی همان مردمان کنار آب که به نوعی وجه تسمیه اش است، چه از منظر بحث ریشه کلمه قزوین در زبان پهلوی که به کاس، کژین و کسبین میرسد، عنوانی تماما ایرانی است.
در تاریخ اطلاق خزر برای نامیدن یک قوم و شهر بوده است نه دریا
آیا نام خزر از منظر تاریخی ارتباطی به این دریا دارد؟ ما وقتی که آثار خیلی از مورخان مثل مسعودی، اصطخری و حموی نگاه میکنیم یا به آثار دهخدا در معرفی خزرها یا سفرنامه احمد بن فضلان که سفیر دستگاه عباسی در پایتخت خزران بوده، نگاه میکنیم، می بینیم که واژه خزر در وهله اول اطلاقش به یک قوم است؛ قوم خزر. درباره ماهیت این قوم نیز اختلاف نظر و تناقض دیدگاه وجود دارد. بعضی از مورخان عثمانی و ترک مثل عثمان کاراتای می گویند که ریشه اینها به اورخون و کتیبه های اورخونی می رسد و بعضی از مورخان دیگر مثل اصطخری معتقدند که اینها غیرترکاند. اما، چیزی که مشخص است که خزرها قومی بودند، عمدتاً به عنوان قوم ترک یهودی شده شناخته میشوند. خزران و اساسا ترکان هیچ ربطی به قوم شریف و اصیل آذری و آذربایجانی ما ندارد، چون آذربایجانی ها یکی نژاد اصیل ایرانی می باشند و همانطور که اشاره خواهم کرد، یکی از بزرگترین عاملان کشتارها و نسلکشی ایرانیها و آذریها، همین ترکان خزری بوده اند. یک جریان معلوم الحال وجود دارد که تلاش می کند با تحریفات، آذریها را با انبوهی از ترکان مانند خزرها، اویغورهاف اوغوزها یکسانسازی کند که این اصلاً با واقعیتهای تاریخی انظباق ندارد.
نکته بعدی این است که در همین منابع تاریخی، خزر به یک شهر اطلاق می شده است. خزر به عنوان یک شهر در دشت قبچاق یا همان کومانیا شناخته می شود، دشت قبچاق یعنی بخشهایی از شمال دریای کاسپی در کرانه رود ولگا، بخشهایی از قزاقستان به سمت قفقاز شمالی و دریای سیاه بوده است. خزر در واقع همانطور که دهخدا و سایرین اشاره میکنند، نام شهری از مملکت خزرها به پایتختی اتل یا آتل یا ایتیل (در منابع مختلف فارسی، یونانی، عربی) بوده است. آتل همان اسم رودخانه ولگاست؛ یعنی خود این پایتخت هم در کنار رود ولگا بوده و همانطور که پروفسور عنایت الله رضا هم در کتاب خودش به نام دریای شمال مطرح میکند، در فاصلهی دورتر از دریای کاسپی بوده است.
بنابراین خزر اطلاق به یک قوم بوده، اطلاق به یک شهر بوده، و به دریا اطلاق نمیشده است. تا قرن دهم میلادی هم شما در منابع فارسی، قبل از سال ۹۸۲، در کتاب حدود العالم که هم نام طبرستان هم آبسکون آمده، کلمه خزر در منابع فارسی نیامده است. نکته جالب این است که خود خزرها این دریا را به عنوان دریای خزر نام نمیبردند. اصلاً خزرها قومی دریانورد نبودند. شما وقتی آثار مسعودی (مورخ بزرگ اسلامی) را میخوانید، یک جملهاش را نقل به مضمون میکنم، میگوید: «شاه خزر کشتی ندارد و مردمانش عادت کشتیرانی ندارند و اگر چنین نبود برای مسلمانان هم خطری بزرگ بود». خزرها دریانورد نبودند که دریا داشته باشند یا نامشان را بر روی دریا بگذارند. این یکی از فجایح تاریخی است که برای یک دریای اصیل ایرانی، نام غیر ایرانی به کار برده شده و مطمئناً استمرار این عنوان تاکنون به صورت تصادفی نبوده که من بخشی از آنها را اشاره خواهم کرد.
دشمنی تاریخی خزران با ایران و قتل عام ایرانیان
ما میگوییم نباید نام خزر بر روی این دریا باشد؛ برای این که کلمه خزر به عنوان یک کلمه غیرایرانی هیچ تناسبی با تاریخ ایران، با فرهنگ ایران، با میراث دینی، معنوی و تمدنی و سرزمینی ایران ندارد و به همین دلیل، این کلمه نامتناسب محسوب میشود. اولاً خزران در کنار یونانیها و رومیها یکی از بزرگترین دشمنان ایران بودند؛ از بزرگترین جنگهایی که ما در دوره ایران باستان، خصوصاً در دوره ساسانیان، در دوره قباد یکم، بیستمین پادشاه ساسانی، در دوره هرمز چهارم، در دوره خسرو انوشیروان داشته ایم با همین خزرها بوده است. شما وقتی منابع تاریخی را میخوانید، میبینید که استرابون، مورخ یونانی، از خزرها به عنوان قومی وحشی و خونریز یاد میکند. میبینیم که خزرها بارها و بارها به ایران حمله کردند. یکی از بزرگترین جنگها در سال ۴۸۸ میلادی بوده است. خزرها بارها تا آران، تا شروان، تا اردبیل، تا تبریز آمدند و نهایتاً در دوره ساسانی، در دوره خسرو انوشیروان، ما استحکامات موسوم به قلعه و دیوار دربند را برای مقابله با خزرها ساخته ایم و شما میدانید که عموماً دین و آیین خزرها که شمنیسم بوده، در ابتدا مبتنی بر خرافهپرستی و حیوانپرستی بوده؛ خصوصاً احمد بن فضلان به خوبی در کتاب خودش این عادات اجتماعی خزرها را مطرح کرده است که نشان می دهد اینها قوم بسیار عجیبی بودند. یک پدیده عجیب و غریب بودند، همانطور که اساتید اشاره کردند. به خاطر همین است که در بعضی از منابع آمده است آنها همان قوم یاجوج و مأجوج اند که در قرآن و در تورات آمده است.
اشتباه مورخان اسلامی – عربی در اطلاق خزر بر کاسپی
مورخان عرب به اشتباه و شاید هم در واقع بخاطر تمایل آنها به زدودن اسامی باستانی ایرانی، نام بحر خزر را برای این دریا جا انداختند و امروز این اشتباه اعراب بهانه ای شده است برای نامیدن این دریا با نام نامتجانس خزر. به نحوی که برخی ها ادعا می کنند که که ما بررسی کردیم، مثلاً هزار بار در نوشته های مورخان عرب نام بحر خزر آمده است و بهانه هایی از این قبیل. در جواب اینها باید گفت که مگر تاریخ شما از ۸۰۰ سال یا ۲۵۰ سال پیش شروع میشود که استناد می کنید که در این مدت، به کرات نام خزر آمده؟ چرا تاریخ قبل از آن را نمی بینید؟ این در واقع اشتباه مورخان اسلامی و عربی بوده که در خوشبینانهترین حالت به خاطر این بوده چون حملاتی که خزرها علیه مسلمانان داشتند، عمدتاً از سمت رود کر که به دریای کاسپی سرازیر می شود، صورت می گرفت، آنجا را بحرالخزر نامیدند. البته که در قرون بعدی موخران اسلامی و عربی این اشتباه تاریخی خود را تصحیح کردند و بحرالقزوین را احیا کردند .
تعصب دینی خزران و خصومت تاریخی آنها با اسلام و مسلمانان
نکته بعدی در واقع دشمنی خزرها با اسلام و مسلمانان بوده است. همین الان که کتب تاریخی آموزشی جمهوری آذربایجان را که میخوانید، میبینید که در این کتابها نوشته شده است یکی از افتخارات خزرها این بوده که سیصد سال در برابر اسلام و پیشرفت اسلام مقاومت کردند. در سال ۷۴۰ میلادی، خاقان خزر موضوع یهودی شدن خزرها را مطرح کرد. به خاطر عنادی که با اسلام داشتند و همچنین عنادی که با مسیحیت داشتند، دین یهود را انتخاب کردند؛ یعنی انتخاب یهودیت توسط این قوم برای خداپرستی نبوده، بلکه بر اساس معیارهای سیاسی و ژئوپلیتیکی بوده است. اساسا از منظر آیین یهود یعنی انتقال دینی از طریق مادر یهودی، آنها نمی توانستند یهودی بشوند. چرا که قوم خزر از اسباط دوازدگانه و طوایف و شاخه های مربوط به دوازده پسر حضرت یعقوب ع محسوب نمیشوند و به همین دلیل، خزرها قبیله سیزده هم خوانده میشود. این نکته مهمی است. کتاب داگلاس مورتون دانلوپ انگلیسی به نام تاریخ خزران یهودی، که البته در ترجمه به فارسی من تعجب میکنم چرا عنوان یهودی از نام این کتاب حذف شده؛ کاملاً نشان میدهد که در واقع یهودیت در میان اکثریت خزرها گسترش یافته است، اول نخبگان و حاکمیت آن را اجباری کردند و به مردم سرایت داده شد. برغم این برخی ها در ایران تلاش می کنند که بگویند خزرها تنوع و تساهل دینی داشتند که این ادعا هم یک جعل تاریخی است. اگر آثار مسعودی و سایرین را بخوانید، میبینید که برخورد تندی که خاقانهای خزر در همان آتیل با مراکز اسلامی داشتند، منارههای مساجد را تخریب می کردند، بسیار خشونت آمیز بوده است. این چه قوم متساهلی بوده است که بارها و بارها به ایران، خصوصاً مناطق شمال و شمال غرب ایران، مناطق آذرینشین ایران هم حمله کرده است و دست به قتل عام ایرانیان از جمله آذری ها، تالشی ها، گیل ها و مازنی ها زده است ؟
کشتار آذریها، تالشان، گیل ها و مازنی ها توسط خزران در طول تاریخ
بویژه از سال ۶۲۶ تا سال ۷۳۰ میلادی شاید بیش از ده تجاوز شدید وحشیانه خزرها به آران، شروان، اردبیل و تبریز و شمال ایران شده است. خاقانی، شاعر پرافتخار ایران، که زاده شروان و مدفون در تبریز است، در آثار خودش بارها در واقع به این وحشیگری خزرها اشاره میکند. اینها مواردی است که نشان میدهد خزرها در کشتار ایرانیان دست دارند. در ۷۱۷ میلادی که خزرها از رود ارس میگذرند و وارد آذربایجان ایران میشوند و قتلعام میکنند. خزرها در یورشی که در سال ۷۳۰ با ۳۰۰ هزار نفر نیرو به ایران و به اردبیل میکنند ، وارد شهر اردبیل شدند و هزاران تن از مردم اردبیل را می کشندو حتی به اطفال و زنان نیز رحم نمی کنند. نوشتههای موسی کالان کواتسی که خود شاهد این کشتارها بوده است از وحشی گری تمام عیار خزرها در اردبیل و تبریز حکایت می کند. آنها به زنان و کودکان هم رحم نکردند. ما داریم الان نام قومی را که نیاکان و اجداد ما را در ایران از اقوام مختلف از گیل و مازنی و آذری و کرد و تالشی کشتار کرده است، بر دریایی که اصالتا ایرانی است، اطلاق می کنیم؟ این طبیعتاً یک فاجعه تاریخی می باشد.
خزران؛ نیای یهودیان اشکناری و بنیانگذاران رژیم اسرائیل
نکته بعدی در مورد ماهیت خزرهاست. آرتور کستلر نظریه پرداز یهودی که در کتاب خودش به عنوان «خزران، قبیله سیزدهم، امپراتوری خزر و میراث آن» میگوید: خزرها بعد از این که در سال ۹۶۵ میلادی توسط روسها سرنگون میشوند و اردوگاهشان از بین میرود، به سمت مجارستان و لهستان میآیند، در آن جا پراکنده میشوند و در واقع نیای اشکنازیهای یهودی هستند که بعدها اسرائیل را بنیان گذاشتند. همین نظریه را آقای «آبراهام پولیاک» دیگر نظریه پرداز یهودی در کتاب خودش با عنوان «خزریه؛ تاریخی یک پادشاهی یهودی در اروپا» مطرح میکند و می گوید وقتی اینگونه است، یعنی خزرها نیای یهودیان اشکنازی و بنیانگذاران اسرائیل هستند، پس نیای بنیانگذاران اسرائیل نه ذریه حضرت ابراهیم، بلکه بیشتر به خزرها برمیگردد.
بر این اساس با رصد تحولات می بینیم که جریان اصلی بینالمللی حامی عنوان خزر در واقع جریان صهیونیستی و طرفداران آنها در منطقه است، به دلیل این که آنها به دنبال احیای یک امپراتوری خزری در قفقاز هستند. در حالی که دین اصیل یهود همان ریشه خزری را رد میکند، هم به دلیل نژادی و قومی که اشاره شد که یهود نمیتواند غیر از قوم سامی باشد، هم به خاطر این که خزرها یک قوم غارتگر و وحشی بوده اند و انتخاب سیاسی یهودیت از سوی آنها، برای یهودیان اصیل، افتخاری محسوب نمیشود. بنابراین حامی این جریان، جریان صهیونی است. به خاطر همین در جمهوری آذربایجان که امروز نقش پایگاه منطقه ای صهیونیسم را بازی میکند، میبینیم که بحث مهاجرت یهودیان مطرح است، بحث احیای امپراتوری خزری مطرح است، و در کتب آموزشی تاریخی آنها به کشتار مردم آران و بادکوبه و گنجه توسط خزران اشاره نمی شود.
بنابراین وقتی ما از منظر هویتی و تاریخی، از منظر ایرانیت، از منظر اسلامی، حتی از منظر انقلابی نگاه بکنیم، هیچ توجبهی برای ابقاء واژه غیرایرانی خزر وجود ندارد.
پیشگامی جهان در کاربرد نام اصیل کاسپین، و قصور تاریخی ایران
و امروز ما میبینیم که این یکی از تناقضات عجیب روزگار ما است که در دنیا واژه اصیل کاسپین استفاده می شود – و اگر بخواهیم این را فارسی سازی هم بکنیم می توانیم به صورت “کاسپیان” (کاسپی ها) استفاده کنیم- ، اما فقط در سه کشور به صورت ویژه نام خزر را بطور رسمی در منابع آموزشی خودش استفاده میکند: جمهوری آذربایجان، ترکیه و ایران. تکلیف جمهوری آذربایجان و ترکیه در این خصوص روشن است. در ترکمنستان هر دو نام کاسپی و خزر به کار میرود، ولی در روسیه، در قزاقستان، حتی در ازبکستان، در تاجیکستان، در قزاقستان دریای کاسپی در منابع آموزشیشان و هم در رسانه ها و محاورات مردم به کار برده می شود. اما، این واقعاً نکته عجیبی است که در ایران از نام خزر استفاده می شود.
جمهوری آذربایجان، همانطور که برای تحریف سایر عناصر فرهنگی و هویتی ما از جمله «نظامی گنجه ای» پویش جهانی راه انداخته است و وی را شاعر غیر ایرانی می نامد؛ برای صیانت از نام غیر ایرانی خزر هم به صورت رسمی و غیر رسمی و در سطح بین المللی بویژه از طریق دیپلماسی خاویاری تلاش می کند، و عناد خود با هویت تاریخی اش را از طریق بکار نبردن عنوان تاریخی «خلیج فارس» نشان می دهد.
احیاء نام تاریخی دریای کاسپی، مکمل صیانت از نام تاریخی «خلیج فارس» است
ما در مقطع مهمی قرار داریم که برای صیانت از داشتههای تاریخی، هویتی و تمدنی خودمان باید از نام غیرایرانی خزر عبور بکنیم. نکته بسیار مهمی که وجود دارد این است که صیانت از نام کاسپی یا بازگشت به نام تاریخی کاسپی دقیقاً همراهی و تکمیل رویکرد ما در صیانت از نام تاریخی خلیج فارس است. اگر ما از نام هزاران ساله خلیج فارس حمایت و صیانت میکنیم، به همان دلیل نیز باید نام هزاران ساله کاسپی را احیاء بکنیم. بنابراین احیای نام تاریخی کاسپی و حذف نام غیرایرانی خزر دقیقاً در راستای وفاداری به تاریخ و هویت این مرزوبوم است. برای حافظه تاریخ ایرانیان این نکته منفی محسوب میشود که در سال ۱۳۱۶ شمسی برای حراست از نام این دریا و حذف عنوان غیر ایرانی خزر اقدام شده ولی بعد از ۶۵ سال دقیقا در سالی که آقای حیدر علی اف، رئیس جمهوری آذربایجان (سال ۱۳۸۱) به تهران می آید ناگهان اسم دریا به خزر تغییر پیدا می کند. آقای خاتمی در دیداری که با ایشان در کاخ سعدآباد داشته و در همین دیدار من به عنوان خبرنگار حضور داشتم، شاهد بودم، آقای خاتمی نام دریای مازندران را بکار برد و آقای حیدر علی اف با تندی به آن واکنش نشان داد و گفت که نام این دریا خزر است. درست پس از آن ماجرا در سال ۱۳۸۱ کمیته نامگذاری ها در کشور ما، بطور عجیبی نام غیرایرانی خزر را اجباری کرده است. حال آنکه، واژه غیرایرانی خزر هیچ ارتباطی با فرهنگ، ادبیات، تمدن، تاریخ، هویت و میراث ناملموس معنوی ما ندارد و ترکان یهودی خزری که در نزدیکی دریای سیاه و در کرانه رود ولگا بودند، ربطی به ایران ندارد. اساسا ترکان و خزران به لحاظ نژادی، به لحاظ دینی، تاریخی و هویتی ارتباطی به آذریهای شریف ما که نژاد اصیل ایرانی هستند، ندارند. همانطور که آذریهای ما تحت تجاوز نظامی ترکان عثمانی قرار گرفتند، بارها تحت تجاوز نظامی ترکان خزری هم قرار گرفتند. امروز هم که تمدن ایرانی اسلامی به صورت ناخواسته تحت حمله ترکیبی و تمدنی اردوگاه ساکسونی قرار گرفته است، باید داشتههای تاریخی خودمان را بیشتر از گذشته حفظ و حراست و احیاء کنیم و یکی از این پاسداشتها، بازگشت به نام اصیل کاسپی باشد.
سخنرانی سید حسین طباطبایی؛ وابسته فرهنگی پیشین جمهوری اسلامی ایران در روسیه
«جایگاه دریای کاسپی در ادبیات روسی؛ از حافظه فرهنگی مشترک تا تبار تاریخی نام دریا»
سلام و تشکر خدمت دوستان پژوهشگاه میراث فرهنگی که اهتمامشان را بر این قرار دادهاند که در خصوص این امر مهم از دیدگاهها و نظرات کارشناسان و اهل فن در واقع بهرهبرداری کنیم.
سخن من احتمالاً یک مقداری متفاوت از فضای گفتگویی است که صورت میگیرد. من در واقع میخواهم با این تصویر بحثم را آغاز کنم که اگر دریاها گاهی در جغرافیا مرز میسازند، همان دریاها گاهی و غالباً در ادبیات پل میسازند؛ پل دوستی، پل معرفت، پل گفتگو. و دریای موسوم به خزر، کاسپی، مازندران یا هر نامی که بر آن اطلاق کنیم، در واقع این نقش را در زیست فرهنگی و ادبی و هنری ایرانیان روزگاری ایفا می کرد.
من در واقع به اختصار آثار شاعران روس را از دیرباز تا معاصر، که معطوف به دریای کاسپی یا دریای مازندران یا دریای شمال ایران بوده، مرور اجمالی میکنم و ارائه میدهم خدمتتان. تقریباً در تمام منابع روسی، دریای شمال ایران تحت عنوان دریای کاسپی یا کاسپین معرفی و شناخته شده است. طبیعتاً اشاره هم فرمودند دوستان، ریشه این نامگذاری به یونانیان باستان میرسد و از نظر تاریخی هم بحث اقوام کاسپی یا کاسی به آن برمیگردد. این هم بحثی است که نه من صلاحیت طرحش را هستم و نه قصد آن را دارم.
این دریا در منابع روسی نامهای دیگری هم داشته؛ از جمله نامی به نام خیوالینسکویه موره، خب که در واقع در ادبیات شفاهی روسها این نام اطلاق میشده تا قبل از شکلگیری ادبیات مکتوب روسی و به نوعی میگویند که در منابع روسی نام این دریا به نوعی با اقوام ساکن خوارزم و در واقع مبادلات تجاری که در این منطقه داشتند، ارتباط دارد. نام گیلان هم در بعضی از منابع روسی، شما جستجو کنید، به این دریا اطلاق شده است. اینها بحثهای تاریخی است. ولی در ادبیات روسی، چه نظم و چه نثر، تنها نامی که به این دریا اطلاق شده، تحت عنوان کاسپین یا دریای کاسپین است.
کاسپین جدای از بحث جایگاه اقتصادی و نقش جغرافیایی و موقعیت ژئوپلیتیک، در مراودات فرهنگی و ادبی ایرانیان و روسیان نقش مهم و شایان توجهی ایفا کرده است و شاعران روس در ادوار مختلف این دریا را دستمایه تخیل و آفرینش ادبی خودشان کردهاند و آثاری پدید آوردهاند که از ابعاد و منظرهای مختلف به آن میپردازند. در رویکرد شاعران روس به دریای کاسپی، به منزله چشماندازی طبیعی و باشکوه از منظر طبیعی به آن نگریسته شده، یا در واقع به دلیل ارتباطی که بین اقوام اینسو و آنسو برقرار میکرده، فضا و محملی برای سفر تلقی شده، یا به دلیل خود ذات دریا که همیشه با ماجراجویی همراه است، از این منظر شاعران به آن توجه داشتهاند، یا در آثار متأخر شاعران روس به نوعی با تجربههای تاریخی، سیاسی و فرهنگیشان پیوند پیدا کرده است.
ما اگر بخواهیم تقسیمبندی کنیم در ادبیات روس و بگوییم که ما یک ادبیات فولکلور و شفاهی برای روسها قائل هستیم، قبل از شکلگیری ادبیات مکتوب و مؤلفمحور، میتوانیم بگوییم که سه رویکرد یا سه نوع شکلگیری این دریا در آثار ادبی صورت گرفته است: یک، در حافظه تاریخی و فولکلور روس که اشاره کردم «خیوالینسکویه موره» نامی است که در متون کهن روسی، شما اگر مراجعه کنید، به این دریا اطلاق میشود؛ در شعر کلاسیک روس تا قبل از قرن بیستم؛ و شعر بعد از قرن بیستم، یا اوایل قرن نوزدهم هم که من تحت عنوان حالا شعر مدرن روس از آن یاد کردم. در این سه، در واقع رویکرد، این نام کاسپی مورد استفاده و ارجاع قرار گرفته است.
از شاعران پیشگام و در واقع کلاسیک روس تا شاعرانی که تا قرن بیستم، مثلاً دو هزار و ده، درگذشتهاند، میبینید که آثاری پدید آوردهاند که به نوعی به دریای کاسپی اشاره شده است. لومونوسوفی که از چهرههای برجسته فرهنگی روسی است، مؤسس و بنیانگذار دانشگاه مسکو و اصلاً دانشگاه در روسیه، و شاعر بوده، روشنفکر بزرگی بوده در فرازی از یک شعری که در واقع به دریای کاسپی پرداخته، می گوید:
«فرمانروایی کن و بر بخت خویش فرمانروایی مطلق باش؛ خداوندگار بحری برتر از سرنوشت به تو خواهد بخشید. تا آیندگان در روزگاران آینده بدانند که تو زیباترین زنان هستی، اگر کردارهایت بلندآوازه باشند. چنین آرزویی را کرانههای دریای بالتیک بر زمان میآورند، تا آنجا که خورشید در برابر دیدگان ژاپنیها سر بر میآورد و از امواج دریای کاسپین تا کوهستانهایی که سرمای سختگین بر آنها فرمان میراند،…. »
گابریل درژاوین که از شاعران بسیار معروف روسیه است که مخصوصاً اعتنایش به ادبیات شرق و ادبیات فارسی زیاد بوده، آثاری از خیام و حافظ را ایشان ترجمه کرده. در بخشی از یک منظومهاش می نویسد:
از جزایر کوریل تا رود بوگ، از دریای سفید تا آبهای کاسپی مردمانی از نیمکرهای از جهان که تبار روسها را پدید آوردند، روزی دربارهی من خواهند دانست؛ اسلاوها، هونها، سکاها و قوم … و همهی آنان که امروز در آتش جنگ و ستیزند، با انگشت به من اشاره خواهند کرد و خواهند گفت: اینک اوست که پرواز میکند.
تردیاکوفسکی، این هم از شاعران کلاسیک و قرن هجدهم روسی است:
امواج همآواز با بادها غریبی بلند برکشیدند. اقیانوس در سوگ مینالد، چرا که دیگران دلدادگی پیشین را ندارند. دریای بالتیک نیز از آن رو اندوهگین است که مصیبتی چنین نزدیک به کرانههایش فرود آمده است. اما دریای کاسپی بیش از همه امروز در اندوه است، ….
نیکولای گومیلیف، بوریس اسلوتسکی، مایاکوفسکی، ولادیمیر ویسوتسکی، رسول حمزتوف، شاعر ملی داغستان و سایرین همگی در آثار خود درباره دریای کاسپی نوشته اند. در جمهوریها و مناطق روسیه، هیچ ملتی به اندازه داغستانیها دلدادهی دریای کاسپی نیستند، چون همجوار با دریای کاسپی هستند. آثار بسیاری ملهم از این دریا سرودهاند؛ هم در واقع اشعارشان، هم در داستانهایشان و هم در هنرهای تصویریشان که آن هم البته جای کار و بحث بسیار دارد. معروفترین شاعرشان که شاعر ملی داغستانی است، رسول حمزتوف می نویسد:
ماهتاب و درخشش ماه را به تو میسپارم و گلهای جنگل تیلیاروتین و ترانهی دور دست، موجهای دریای کاسپی را و رود کویسو را که شتابان به سوی دریا میروند.
حالا میرسیم به دو شاعر که از این جهت که منظومه سرودند و مشخصاً موضوعش دریای کاسپی است، ما هم در شاعران کلاسیک و هم در شاعران مدرن روس دو شاعر داریم که منظومه سرودند و اساساً موضوع و سوژهی اصلیاش دریای کاسپی است.
میخائیل لرمانتوف هم در منظومه گفتگویی دارد بین رودی که سرچشمه میگیرد از آن کوههای قفقاز و میآید میریزد تا دریای کاسپین.
و در شاعران معاصر قرن بیستم روسیه ما کسی داریم به نام بوریس کورنیلوف که ایشان هم یک منظومهای، حالا خیلی بلند نیست، ولی خب منظومهای دارد مشخصاً تحت عنوان تلاطم در دریای کاسپین.
با توجه به نمونههای بررسیشده میتوان به این نتیجه رسید که دریای کاسپین یا کاسپی در شعر روسی دستکم سه چهره متفاوت دارند: در حافظه فولکلور و حماسی، دریایی است در جهان روایتها و سفرهای اسطورهای؛ در شعر کلاسیک به شخصیت کهنسال و رازآلود تبدیل میشود که داستان طبیعت و تراژدی انسان را میشنود و در خود جای میدهد، در آن گفتگویی که لرمانتوف بین رود و کاسپی دارد؛ و سوم، در شعر مدرن روسی یا شعر معاصر، حالا اگر تا حدودی بگوییم شعر سدهی بیستم روسی، دریایی زنده و متلاطم است که تجربهی انسان مدرن، کار، عشق و رنج را بازتاب میدهد.
و حالا من این نکته را خواستم خدمتتان بگویم که سخنم را با این جملات پایان بدهم: برای ما ایرانیان شاید مهمتر این نکته باشد که این دریا را نباید فقط از ساحل خودمان دید و شناخت. کاسپین در حافظه تاریخی ایران و روسیه دو روایت متفاوت و البته مرتبط دارد. پژوهش در ادبیات روسی به ما این امکان را میدهد که بخشی از تصویر فرهنگی این دریا را از چشماندازی دیگر ببینیم. شاید دریاها متعلق به جغرافیا باشند، اما معنای آنها را در حافظه ملتها و تخیلشان میسازد. و دریای کاسپین بیش از آن که دو ساحل را از هم جدا کند، میتواند ما را به فهم جهان فرهنگی مشترکی دعوت کند که در طول قرنها شکل گرفته است. من از حوصلهتان سپاسگزارم.
سخنرانی علی افسری؛ کارشناس ارشد مطالعات اوراسیا
«هویت، منافع ملی و سیاست بینالملل؛ نام کاسپین بهمثابه بازنمایی هویت تاریخی ایران»
سلام و عرض احترام فراوان خدمت اساتید خودم. بنده بسیار مفتخرم که در این جمع حضور دارم. به عنوان یک دانشجو بسیار بهره بردم از صحبت اساتید. علی افسری هستم، کارشناس ارشد مطالعات روسیه از دانشگاه تهران. بنده به واسطه تاسیس کانون ایرانشناسی در دانشگاه تهران، از چندین سال پیش افتخار این را داشتم که با مباحث ملی این حوزه بیشتر آشنا بشوم و بعد از آن در رشتهای که در مقطع ارشد پیگیری کردم بیشتر توانستم با این مباحث مانوس باشم.
اساتید بیشتر نکات را گفتند. من هم اگر بخواهم یک تکمله اضافه بکنم، میخواهم درباره تأثیرگذاری هویت و سیاست بینالملل، نام دریای کاسپین به مثابه عرصهای برای بازنمایی هویت ملی صحبت کنم. من در ابتدا از الکساندر ونت میخواهم وام بگیرم؛ از دانشمند و پژوهشگر حوزه روابط بینالملل و یکی از پدران نظریه سازهانگاری و مکتب کپنهاگ، و صحبتهایی که ایشان درباره بحث هویت و تأثیر هویت بر سیاست خارجی کشورها داشتند. الکساندر ونت در مقاله «آنارشی آن چیزی است که دولتها آن را میسازند» استدلال میکند که هویتها مبنای منافع هستند. من میخواهم از این جمله استفاده بکنم و توضیح بدهم که چگونه هویت دریای کاسپین و این که حالا ما به این دریا بگوییم کاسپین، بگوییم خزر یا هر نام دیگر، این میتواند به منافع ملی ما و منافع دیپلماتیک ما تأثیر بگذارد.
در ابتدا میخواهم به مفهومی اشاره کنم که ونت آن را تشریح میکند و آن معنای بینالاذهانی است. نقطه عزیمت ونت این است که کنشگران بر اساس معنایی عمل میکنند که اشخاص، اشیا و موقعیتها برایشان دارند. یعنی باید ببینیم یک موقعیت چه معنایی برای ما دارد و ما هم بر اساس آن معنایی که آن موقعیت برای ما دارد، عمل میکنیم. یک مثالی میزند ونت و میگوید که اگر قدرت نظامی یک دولت بالا برود، برای یک دولت دوست میتواند معنای امنیت و آرامش بدهد و برای یک دولت رقیب میتواند معنای جنگ بدهد؛ یعنی یک واقعیت مادی واحد میتواند دو معنای متفاوت بدهد.
باید اینکه هویت چگونه میتواند مبنای منافع بشود، این را هم توضیح بدهیم. هویت به این معناست که ما کیستیم، دیگری کیست و نسبت ما و دیگری چگونه تعریف میشود؟ الکساندر ونت در اینجا هویت را برداشتها و انتظارات نسبتاً پایداری میداند که کنشگر درباره خود، در مقام دارنده نقشی معین، دارد. یعنی اینجا یک کنشگر هویت خودش را در نسبت با دیگری تعریف میکند و این هویت کنشگر است که اقداماتی را که آن کنشگر میخواهد انجام بدهد، تعریف میکند. برای مثال، اگر ما هویت خودمان را در خاورمیانه (غرب آسیا) تعریف کنیم، سیاست خارجیمان یک سری اولویتها خواهد داشت. اما، اگر خودمان را در یک تمدن، در یک تمدن بزرگ جغرافیایی تعریف کنیم، گونه کنشگری دیگری خواهیم داشت و مسائل دیگری برای ما در اولویت خواهد بود.
حالا ما اینجا میخواهیم بپرسیم که اگر ما به این دریای شمال ایران بگوییم خزر، چه اتفاقی برای ما میافتد؟؛ اگر بگوییم کاسپین، چه اتفاقی برای ما میافتد؟ اساتید اشاره کردند که دریای کاسپین چه مبنای تاریخی دارد و بنده در جایگاهی نیستم که بخواهم به این موضوع اشاره بکنم. اما در اینجا میخواهم بگویم که نسبت ایران، یعنی نسبت سیاست خارجی ایران در حدود شصت سال گذشته و شاید هم در دویست سال گذشته، معطوف به غرب آسیا یا همان جایی که به نادرست خاورمیانه خوانده میشود، بوده است. ما چه دوستمان را و چه دشمنمان را در منطقه غرب آسیا، در منطقه غرب خودمان و در منطقه جنوب خودمان همواره تعریف کردیم و متاسفانه از شمال ایران و از شمال شرق و شمال غرب ایران — که پیوندهای تمدنی خیلی زیادی با ما دارد — همواره غافل بودیم.
این غفلت دلایل سیاسی هم داشته است. برای مثال، از ۱۹۱۷ تا ۱۹۹۱ که دولت شوروی در شمال ما حضور داشته، همواره این یک سد محکمی بوده و اصلاً ما نمیتوانستیم به ریشههای تاریخمان در این منطقه فکر بکنیم و مجبور بودیم آن فضای حیاتی خودمان — حالا آن چیزی که به عنوان فضای حیاتی تعریف میشود، به عنوان فضای امنیتی هم تعریف میشود — را در غرب ایران و در جنوب غرب ایران، در منطقه خاورمیانه تعریف بکنیم.
اگر ما به دریای شمال ایران نام کاسپین را اطلاق کنیم، این برای ما بار سیاسی و بار هویتی خواهد داشت. همانطور که استاد کاظمی گفتند، هر نامی یک بار حقوقی و یک بار دیپلماتیک دارد. همانطور که در حال حاضر آمریکا میخواهد خلیج مکزیک را خلیج آمریکا تعریف کند و همانطور که خود سناتور آمریکایی میگوید این مسئله میتواند به آمریکا پرستیژ بدهد، میتواند به آمریکا فضای حیاتی بدهد و آمریکا را رسماً هم بزرگتر از آن چیزی که هست، تعریف بکند. این موضوع حالا درباره دریای ژاپن هم هست و در خلیج فارس خودمان هم هست و ما میبینیم که دولتهای عربی حاشیه جنوب خلیج فارس چگونه دارند تلاش میکنند و چگونه تقلب میکنند که بتوانند از یک نام جعلی برای آن استفاده بکنند.
همانطور که میبینیم برخی از کشورها و دولتها برای این که بتوانند یک مفهومی را جا بیندازند، برای این که بتوانند از یک هویتی استفاده کنند، اجازه میدهند که برخی از پژوهشگران، برخی از NGOها بیایند مثلاً از یک سری مفاهیم استفاده کنند. من بیش از این اطاله کلام نمیکنم؛ فقط برای جمعبندی مجدد به این موضوع اشاره میکنم که اگر ما نام دریای شمال ایران را به دریای کاسپی تغییر بدهیم، این برای ما آورده حقوقی و سیاسی خواهد داشت. این میتواند باعث بشود که دانشگاهیان ما، پژوهشگران ما و پس از آن سیاستمداران و تصمیمگیران ما یک نگاه دیگری نسبت به شمال ایران و فضای حیاتی ایران در شمال داشته باشند و این میتواند برای ما حائز و تامین کننده منافع ملی باشد و میتواند یک بازاندیشی را نسبت به سیاستهای ایران در فضای حیاتی شمالش ایجاد بکند. ممنون از توجه شما.
دروننام، بروننام و ردهشناسی زبان؛ پشتوانههای تاریخی و زبانی نام کاسپی
سخنرانی دکتر رضا امینی عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
خوشحالم که در این جمع خوب و اهل دانش هستم. البته من برای سخنرانی اینجا نیامدهام. آقای دکتر فرمودند، من این چند نکته را عرض میکنم. ببینید، جاینامها در تمامی کشورها و هویت ها خیلی اهمیت دارند
زمانی که ترکیه که تشکیل میشود در دوره آتاترک، دو سازمان مهم تشکیل می شود: یکی ترک دیل کورومو، یکی ترک تاریخ کورومو؛ یعنی انجمن زبان ترک و انجمن تاریخ ترک. چرا انجمن زبان ترک و انجمن تاریخ ترک را تشکیل میدهند؟ اینها در ترکیه حدود شصت تا هفتاد هزار جاینام فارسی، ارمنی، کردی، یونانی، همه را تغییر دادند که به جایی هم برنخورد. اصلاً اینها وزارتخانه تغییر اسم و اینها تشکیل داده بودند. آنقدر مهم است؛ اگر غیر از این نبود، اصلاً ما ترکیه به صورت کنونی نداشتیم.
جامعهشناسها میگویند برای اینکه همدیگر را بشناسید، حرف بزنید تا بشناسید، تا شناخت بالا برود. وقتی شناخت میرود بالا، در روابط بینالملل اهمیتش چیست؟ میگوید ما وقتی همدیگر را بشناسیم، جنگ کمتر میشود.
اما واقعگراها در وضع روابط بینالملل یک حرفی میزنند: میگویند جهان آنارشی است. در جهانی که آنارشی است، هیچ قوه فائقهای در بالای سر کشورها نیست؛ کشورها برای به حداکثر رساندن منافع شان کوشش میکنند. این هم نکته بسیار مهمی است. اینها را میگویم که بعد نتیجهگیری کنم از این حرفم. ما در پاسداری از منافع ملیمان، در اینکه چیزی به منافع ملیمان مربوط است، هیچ ملاحظهای را نباید لحاظ بکنیم، مگر ملاحظهای که به ما بگوید مصلحت این است که اینجا محتاط عمل بکنیم!
نکته دیگر، خوب است یاد کنیم از شادروان پیروز مجتهدزاده. ایشان چند روز پیش، فوت کردند. ایشان بسیار انسان ایراندوستی بود. من دارم همه اینها را میگویم که بعد بتوانم نتیجهگیری بکنم. ایشان بر این باور بود که نامهای تاریخی را نباید دگرگون کرد. برای این نمونه میگفتند ما باید همان شط العرب بگوییم، اروندرود نگوییم؛ میدانید اروندرود در خود شاهنامه هم هست، میگوید آن چیزی که عربها میگویند دجله، اینجا ما در زبان پهلویمان میگوییم اروند. با وجود اینکه ایشان خیلی ایران را دوست داشت، میگفت ما نامهای تاریخی را باید حفظ بکنیم و باید همان نام شط العرب را هم حفظ بکنیم. درباره این موضوع خزر هم اگر بخواهیم نگاه کنیم، باید مجموع این ملاحظات را به باورمان کنار هم بگذاریم و درباره آن تصمیم بگیریم. یک مقاله من نوشتم به اسم «دروننام و بروننام: ملاحظات ملی و بینالمللی دگرگون کردن جاینامهای بینالمللی». من گمان میکنم اگر این منتشر بشود، به بسیاری از پرسشهایی که در این جلسه هم مطرح شد، فکر میکنم پاسخ میدهد.
ببینید، ما درباره جاینامهای بینالمللی دو سویه داریم: یکی دروننام، یعنی آن نامی است که در درون کشور برای چیزی گفته میشود؛ یکی بروننام که در واقع در بیرون از کشور درباره آن گفته میشود. بهویژه ماهایی که دانشگاهی هستیم، باید چارچوب علمی داشته باشیم. من آمدم این چارچوب را آنجا مطرح کردم، گفتم ما یک مفهومی داریم به اسم دروننام، یک مفهومی داریم به اسم بروننام.
حالا من چرا این را مطرح کردم؟ این را مطرح کردم که بتوانم به زبان علمی درباره نام ایران سخن بگویم. سالهاست همین ایرانستیزها و نمیدانم پانها و اینها میگویند ایران را رضاشاه درست کرد. حرفی که اینها میزنند یک مغلطه و دروغ است. بله، ما در زمان رضاشاه یک تصمیمی درباره نام ایران گرفتیم. این تصمیم چه بود؟ وزارت خارجه در یک دستورالعملی در قالب بخشنامهای از سوی وزارت جلیله خارجه به همه سفارتخانههای ایران در بیرون از کشور دستور میدهد و میگوید که ما از تمام دنیا ما میخواهیم که ما را به همان نامی بنامید که خودمان را مینامیم؛ یعنی ایران. ما از گذشته به خودمان میگفتیم ایران و ایرانی. شما نباید به ما بگویید پرشین، پرشیا و غیره.
درباره نام خزر هم من باز یک چارچوب نظری خدمتتان بگویم؛ ما یک بحثی داریم که در مطالعات زبان، به آن میگوییم linguistic Typology یا ردهشناسی زبان. در ردهشناسی زبان ما دنبال این هستیم که چارچوبهای مشترکی را که در زبانها وجود دارد ،پیدا بکنیم، فارغ از اینکه این زبان ترکی است، کردی، لری، بلوچی…
وقتی با این چارچوب ما به موضوع نگاه میکنیم، میبینیم آن چیزهایی که اصالت دارند در زبانها، آن چیزهایی که مهمتر هستند برای انسان، فراوانیشان بیشتر است و ساخت واجی سادهتری دارند. یعنی اگر شما خواستید ببینید مثلاً چیزی برای انسان مهم است، به زبانش رجوع کنید. مثلاً شما واژههای پدر و مادر در هر زبانی با واژه ای ساده بیان است و ترکیبی نیست. چرا؟ چون پدر و مادر برای انسان در تمام دنیا مهم بوده است. شما زبانی را نمیتوانید پیدا کنید که واژه پدر، مادر، خواهر و برادر ترکیبی باشد، ولی پسرعمو و دخترعمو و…. دارای واژه های ترکیبی است. مثلاً در زبان انگلیسی اصلاً ما پسرعمو و اینها نداریم، همه را میگویند Cousin، چون آن رابطه خویشاوندی اهمیت نداشته. همین در مورد رنگواژهها هم است.
باز از این برمیگردم به موضوع نام دریای کاسپی. این نام کاسپین نهتنها در این زبانهای اطراف ما، در اکثر زبانهایی که اصلاً ما آنها را نمیشناسیم و حتی در زبانهای خیلی کوچک مثل زبان های رایج در جزایر میکرونزی و … استفاده شده است، یعنی در اغلب یا اکثر قریب به اتفاق زبان ها به این دریا میگویند کاسپی. یعنی این واژه کاسپی را یا کاسپین را به کار میبرند. بنابراین اگر بخواهیم با آن نگاه ردهشناسانه زبان شناسی به این موضوع نگاه کنیم، فراوانی نام کاسپی در تمامی زبان های دنیا مشاهده می شود.
درباره دروننام و بروننام هم من یک راهحلی پیشنهاد داده ام. اگر میخواهید ملاحظات را رعایت کنید، در داخل کشور می توانیم از درون نام استفاده کنیم و در صحنه بین المللی هم از برون نام. هیچ اشکالی ندارد که ما بگوییم دروننام ما برای این پهنه آبی، دریای کاسپی است. با این منطق استفاده از درون نام در داخل ایران، مشکل نامیدن این دریا هم حل میشود، ربطی هم به خزر و سایرین هم ندارد. غیر از این، باز با توجه به ملاحظه آغازینی که خدمتتان عرض کردم، آنجا که پای منافع ملی است، اصلاً منفعت ملی حرف بینالمللی است، چیزی است که در تمامی جهان درک می شود. ببینید امروز رفتار دولت ایالات متحده مگر غیر از این است که در غالب منافع ملی خودش است؟ ما هم باید در غالب منافع ملی خودمان رفتار کنیم.
در این نشست به احتمال استفاده ترکیه از نامی غیر از خلیج فارس، برای این منطقه در صورت احیای نام دریای کاسپی اشاره کردند. اولاً ترکیه هنوز هم پس از سال ها از زمان برچیده شدن امپراطوری عثمانی، هنوز هم خلیج فارس نمیگوید؛ بلکه می گوید: بصره کورفزی، یعنی خلیج بصره. چون این بصره کورفزی از زمان عثمانی مانده بود، هنوز هم آن نام را بخاطر منافع ترکیه استفاده می کنند.
ببینید ترکیه در همین یکیدو سه سال پیش دستورالعمل داده به تمام کشورهای دنیا و حتی به سازمان ملل درخواست داده، که به جای Turkey، ما را باید بگویند Türkiyeاین تغییر نام رسمی ترکیه حتی در نشریات علمی هم خیلی سریع نفوذ کرده و آن را اعمال میکنند. از این رویه ها می توان برای احیای نام دریای کاسپی هم بهره گرفت. خیلی ممنون.
پایان
پیام بگذارید