اقدام پارلمان ارمنستان در تصویب توافق چارچوب همکاری راهبردی این کشور با آمریکا درباره طرح «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» موسوم به «تریپ»، بازتاب های مختلفی داشته است. این توافق با مدیریت حزب حاکم «پیمان مدنی» با ۶۳ رأی موافق در برابر ۳۲ رأی مخالف به تصویب رسید. فراکسیون‌های مخالف «ارمنستان قدرتمند» و «ارمنستان» در شرایطی که با شدیدترین فشارها از سوی نهادهای حاکم مواجه اند، با تاکید بر تبعات منفی این طرح از منظر تضعیف حاکمیت ملی، مباحث امنیتی و ژئوپلیتیکی، به آن رأی منفی دادند.

پس از تصویب «تریپ» مقامات ارمنستان از جمله نخست وزیر، وزیر امورخارجه و دبیر شورای امنیت این کشور در دیدارها با مقامات ایرانی یا به مناسبت های مختلف با تاکید بر اینکه تمامی زیرساخت‌های پیش‌بینی‌شده برای «تریپ» در خاک ارمنستان تحت حاکمیت و صلاحیت قضایی این کشور خواهند بود، به مقامات ایران درباره تهدید نبودن طرح تریپ اطمینان دادند. همچنین اعلام کردند که این طرح منجر به تغییرات ژئوپلتیکی نخواهد شد و یک سرباز امریکایی نیز در آن حضور نخواهد داشت.

 از اینرو این سوال مهم مطرح است که رویکرد ایران و چرایی آن در خصوص طرح «تریپ» چیست؟ در این خصوص هفت نکته تبیینی قابل طرح می باشد :

اول؛ ایران پیش از این در سطوح عالی با تاکید بر مخالفت با تغییرات ژئوپلیتیکی در منطقه از جمله در دیدار رهبر شهید با روسای جمهور روسیه و ترکیه و برگزاری چندین رزمایش در شمالغرب همزمان با اوج گیری مباحث مربوط به «کریدور جعلی زنگزور» اراده خود را برای مقابله با این فتنه ژئوپلیتیکی نشان داده است. در عین حال، تهران با تسریع احداث راهگذر ارس، نگاه ایجابی خود برای همکاریهای واقعی منطقه ای در حوزه ترانزیتی را نشان داده است. با توجه به خط قرمز ایران به «کریدور جعلی زنگزور»، برای تبیین موضع ایران در خصوص «تریپ» این سوال مطرح می شود که آیا پروژه تریپ، همان «کریدور جعلی زنگزور» است؟

 دوم؛ مهمترین هدف جمهوری آذربایجان و ترکیه به عنوان پیمانکاران مطیع نظم ساکسونی – عبری از «کریدور جعلی زنگزور»، دسترسی بلامانع جمهوری آذربایجان به منطقه برون گان نخجوان بود تا بتوانند از طریق آن، اتصال جغرافیایی باصطلاح  «جهان تُرک» و «ناتوی ترکی» را فراهم و به محور معادلات انرژی و ترانزیتی دو سوی کاسپین تبدیل شوند؛ آنها در جنگ دوم و سوم قراباغ (۲۰۲۰ و ۲۰۲۳) به دلایل مختلف به این هدف نرسیدند؛ اما تلاش کردند با تفسیر یک سویه و غیر حقوقی از موافقتنامه آتش بس ۹ نوامبر ۲۰۲۰ در مسکو، مسیری بلامانع از داخل ارمنستان و بین جمهوری آذربایجان و نخجوان ایجاد نمایند، تا پس از تثبیت چنین امتیازی، در آینده از آن به عنوان بستر تجزیه ارمنستان در قالب ایده جعلی «آذربایجان غ ر ب ی» که اکنون به سیاست امنیتی رسمی باکو تبدیل شده است، استفاده کنند.

سوم؛ مسیر تریپ محصول بیانیه هفت ماده ای سه جانبه الهام علی اف، نیکول پاشینیان و دونالد ترامپ در کاخ سفید در اوت ۲۰۲۵ است، که مهمترین محور آن یعنی ماده ۳، پیش بینی یک «اتصال بلامانع» Unimpeded Connectivity برای جمهوری آذربایجان به نخجوان از خاک ارمنستان است. چنین امتیازی دقیقاً همان خواسته ای است که باکو و آنکارا در قالب «کریدور جعلی زنگزور» نیز دنبال می کردند. پیش بینی یک «اتصال بلامانع» به لحاظ حقوقی، خدشه بر حاکمیت ملی محسوب می شود، چون در یک «حاکمیت ملی موثر»، هیچ مسیر یا اتصال بلامانعی برای کشور بیگانه نمی تواند تعریف شود. بنابراین ادعای مقامات ارمنستان در خصوص تثبیت حاکمیت و صلاحیت ارمنستان در این طرح، به لحاظ حقوقی معیوب است. در واقع «تریپ» نسخه عیان تر «کریدور جعلی زنگزور» است که از قضا بهتر از عنوان «کریدور جعلی زنگرور»، کارکرد «تورانی» و «ناتویی» این کریدور را نشان می دهد؛ چرا که اولاً با اطلاق عنوان شخص ترامپ بر آن، برای همیشه، به ادعای برخی محافل درباره روسی بدون ایده کریدور پایان داد؛ ثانیا با اختصاص ۷۴ درصد سهم برای امریکا در کنسرسیوم مشترک امریکایی – ارمنی برای مدت ۴۹ ساله قابل تمدید به ۹۹ سال، ماهیت امریکایی و ناتویی آن را عیان تر ساخت.

چهارم؛ ایران در قالب رویکرد دوستانه ای که هم به جمهوری آذربایجانِ ناسپاس، و هم به ارمنستان داشته است، همواره به موضع گیری رسمی این کشورها نگاه ایجابی دارد؛ با وجود این، صرف تاکید مقامات ارمنستان بر این نکته که «تریپ» تهدیدی علیه ایران نخواهد داشت، تضمینی ایجاد نمی کند؛ به دلیل اینکه ایران در شرایط جنگی با امریکا و رژیم اسرائیل بسر می برد، و حتی اگر شرایط جنگی نیز نبود، هیچ تضمینی برای جلوگیری از اقدامات ضدایرانی واشنگتن علیه ایران در قالب پروژه تریپ وجود نداشت؛ به دلیل اینکه ارمنستان، ابزار و قدرت سخت و نرم لازم برای جلوگیری از بدعهدی های امریکا را ندارد. به همین دلیل، عباس عراقچی وزیر امورخارجه ایران ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ در ایروان اعلام کرد که تهران همچنان نسبت به هرگونه حضور آمریکا در منطقه و در مجاورت مرزهای ایران نگرانی دارد. امریکا در همین جنگ های تحمیلی دوم و سوم، از ظرفیت جغرافیایی بسیاری از کشورها برای ضربه زدن به ایران، علیرغم عدم تمایل آن کشورها استفاده کرده است. چینش فرایند اجرایی تریپ، پیش بینی بودجه های ویژه، مشارکت DFC  و AECOM  به عنوان شرکت های همکار یا مرتبط با ترامپ و جرادکوشنر (نماینده غیر رسمی منافع اسرائیل در دولت امریکا)، علیرغم انتصاب «کنستانتین سوکولوف» تاجر روسی‌الاصل آمریکاییِ -دارای سابقه سرمایه گذاری در مخابرات و معادن مس ارمنستان- به مدیریت صندوق سرمایه‌گذاری این پروژه، برای کاهش حساسیت ها، نشان می دهد که پیوست های امنیتی و نظامی پروزه تریپ با جدیت به موازات فرایند اجرایی آن پیگیری می شود . شایان ذکر است که «شرکت تأمین مالی و توسعه بین‌المللی آمریکا» (DFC) یک نهاد دولتی تحت نفوذ جراد کوشنر است که در دوره اول ریاست‌جمهوری ترامپ در سال ۲۰۱۹ با هدف ارائه جایگزین برای طرح «کمربند و جاده» چین تاسیس شد و «آدام بوئلر» مدیرسابق آن هم اطاقی جراد کوشنر در کالج و  «بن بلک» مدیرعامل فعلی آن نیز دوست قدیمی ترامپ محسوب می‌شود. شرکت AECOM نیز همان شرکت مورد علاقه رئیس جمهور امریکا است که ترامپ آن را به عنوان پیمانکار اصلی برای پروژه سالن رقص کاخ سفید به ارزش ۴۰۰  میلیون دلار انتخاب کرده است، «سوزی وایلز» رئیس سابق ستاد کاخ سفید، رابط ترامپ با این شرکت محسوب می شود.

پنجم؛ قراین متعددی وجود دارد که پروژه «تریپ» به عنوان ادامه «کریدور جعلی زنگزور»، پروژه ای فراتر از اراده ایروان و باکو است که در اطاق فکرهای جهانی ناتو و با هدف گذاری علیه ایران، روسیه و چین طراحی شده است که پیش از این «جیمز اوبرایِن» دستیار سابق وزیر امور خارجه آمریکا در امور اروپا و اوراسیا نیز به آن اذعان کرده است. پاشینیان در حالی پس از انتخابات ژوئن ۲۰۲۶ که مخالفان آن را «مهندسی شده و ناعادلانه» خوانده اند، بشدت مشتاق اجرای پروژه «تریپ» هست که هنوز معاهده صلح بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان امضاء نشده است؛ جالب اینکه باکو به موازات افزایش سقف خواسته های زیاده خواهانه خود درباره تغییر قانون اساسی ارمنستان، پس از پاکسازی قومی قراباغ /آرتساخ در سال ۲۰۲۳، به دنبال بین المللی سازی ایده جعلی «آذربایجان غ ر ب ی » است که در محور آن، تجزیه ارمنستان قرار دارد. از این منظر، و با توجه به اینکه ایده اتصال «جهان تُرک» از طریق «مسیر ترامپ»، در چشم انداز آینده تجزیه ارمنستان را به دنبال خواهد داشت، اشتیاق دولت ایروان در برآوردن خواسته های کریدوری علی اف و اردوغان – بعنوان نمایندگان نظم ساکسونی – عبری-، از منظر منافع ملی دراز مدت ارمنستان، طبیعی بنظر نمی رسد، و بنوعی رفتارهای زلنسکی در اوکراین را یادآوری می نماید که این کشور را قربانی فتنه های قدرتهای بزرگ کرده است.

ششم؛ در جریان مطرح شدن «کریدور جعلی زنگزور»، سیاست های تهدید آمیز نظامی و امنیتی علی اف و اردوغان علیه تمامیت ارضی ارمنستان برای جهانیان آشکار گردید؛ اما این موضوع نمی تواند توجیهی برای دولت ایروان جهت استقرار امریکا در منطقه با ادعای ایجاد یک ابزار توازن در مقابل این تهدیدات باشد. از همان ابتدا مشخص بود که حضور امریکا نه راه حل، بلکه خود بخشی بزرگی از مشکل خواهد بود. دولت ایروان در صورت نیاز به «نیروی تعادل ساز» می توانست همسو با الزامات ژئوپلیتیکی، جغرافیایی و تاریخی منطقه، از ظرفیت های ایرانِ آزموده شده، برای مقابله با تهدیدات استفاده نماید. بویژه اینکه ایران با شروع احداث راهگذر ارس و استقبال از طرح «چهارراه صلح» ارمنستان، ظرفیت مناسبی برای مقابله با اغراض قومی و امنیتی و فرصت طلبی های کریدوری باکو و آنکارا ایجاد کرده است؛ در عین حال مسیرهای جایگزین دیگری مانند خط ریلی ایجوان و وانادزور بجای «تریپ» وجود دارد که مورد توجه قرار نگرفتند. از این منظر اقدام دولت ایروان در پذیرش «تریپ»، یا یک اشتباه تصمیم گیری بوده است یا اینکه چنانچه برخی از کارشناسان معتقدند پاشینیان که آینده این کشور را در همکاری با امریکا و اروپا و منطقه گریزی تعریف می کند، «نقش مکمل» و «حلقه وصل» قیچی علی اف و اردوغان محسوب می شود.

هفتم؛ اقدام جمهوری آذربایجان در تسریع احداث ۱۱۰ کیلومتر از «کریدور جعلی زنگزور» و اقدام ارمنستان در تداوم آن در قالب طرح «تریپ»، در شرایطی است که نظم قفقازی به دنبال پیروزی ایران در جنگ های تحمیلی دوم و سوم در مقابل امریکا و رژیم اسرائیل، دستخوش تحول شده است. اما آنچه جای تعجب  است، عدم درک رهبران جمهوری آذربایجان و ارمنستان از این موضوع است. حتی برای افکار عمومی در منطقه این سوال مطرح است، در حالی که بدنبال تجاوزارت نظامی امریکا و رژیم اسرائیل به ایران، و مطابق اصول حقوقی منبعث از دفاع مشروع و اقدام متقابل، منافع آنها تا صدها کیلومتر دورتر به اهداف مشروع تهران تبدیل شده اند؛ چگونه علی اف و پاشینیان در کنار مرزهای ایران، بدنبال زیرساخت سازی در حوزه ترانزیت و انرژی برای امریکا بوده و برای ترامپ فرش قرمز راه انداخته اند و وی را لایق جایزه نوبل دانسته اند؟ تاکید دکتر ولایتی مبنی بر اینکه «ترامپ و متحدینش اگر بخواهند از این خط قرمز ایران عبور کنند، قلم پای آن‌ها را خواهیم شکست» نشان می دهد که از نظر تهران، تریپ همان «کریدور جعلی زنگزور» است، تهران منتظر تثبیت جای پای امنیتی و نظامی امریکا در پوشش «تریپ» و پیوند آن به طرح جدید سنتکام با عنوان «دروازه آهنین» در دریای کاسپین نخواهد شد. بنابراین می توان پیش بینی کرد که زیرساخت های مذکور، در شرایطی که جنگ بر سر کریدور انرژی در تنگه های هرمز و باب المندب میان ایران و امریکا در جریان است، اهداف مفروض محسوب می شوند، و مسئولیت ناشی از این روند به عهده رهبرانی است که با حساب باز کردن بر روی اشتغال روسیه به جنگ اوکراین، و عدم درک از سایر وجوه معادلات امنیتی منطقه، منافع امریکا و ناتو را بر منافع ملی خود و همکاری های سازنده منطقه ای، ترجیح داده اند .

  *دکتر احمد کاظمی پژوهشگر ارشد اوراسیا