دکتر احمد کاظمی استاد حقوق بین الملل دانشگاه در همایش تخصصی «جنگ تحمیلی دوم (جنگ دوازدهروزه): تحلیل حقوقی و پیامدها» که ۲۶ خرداد با حضور جمعی از اساتید برجسته حقوق در دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد، با تبیین نگاه حقوق بین الملل بشردوستانه به زیرساخت های حیاتی افزود: حمله به زیرساخت ها، جنایت جنگی است.
دکتر کاظمی که به عنوان مدیر پنل سوم این همایش با عنوان «جنگ دوازدهروزه؛ جنگ تحمیلی دوم از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه» حضور داشت، افزود: محور اصلی در این خصوص، اصل تناسب و اصل احتیاط در حمله به زیرساختهای دوگانه (دوگانهکاربردی) از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه است؛ بهویژه با تأکید بر مادهی ۵۷ پروتکل اول الحاقی ۱۹۷۷ که به مقررات حفاظت از غیرنظامیان در حملات اختصاص دارد. این موضوع برای ما از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چراکه در سال گذشته، دو بار مورد تجاوز نظامی گسترده قرار گرفتیم و زیرساختهای حیاتی کشور هدف حملات قرار گرفتند. بنابراین، بهعنوان یک جامعهی دانشگاهی و حقوقی، ضروری است که این موضوع را هم از منظر نظری و هم از منظر کاربردی، مورد بررسی دقیق قرار دهیم.
استاد حقوق بین الملل دانشگاه در ادامه گفت: جالب است که در سطح جهانی نیز، بسیاری از همایشهای معتبر در حوزهی حقوق بشردوستانه، بهویژه همایشی در بروژ بلژیک که هر سال توسط کمیتهی بینالمللی صلیب سرخ و کالج اروپا برگزار میشود، یکی از پنلهای اصلی خود را در سال ۲۰۲۵ به همین موضوع اختصاص داده است. این نشان میدهد که بحث حمله به زیرساختهای حیاتی، یک دغدغهی جهانی و بهروز است.
وی افزود: در جنگ دوازدهروزه، ما شاهد بودیم که زیرساختهای حیاتی متعددی مورد حمله قرار گرفتند. از جمله: بیمارستان فارابی و بیمارستان امام رضا (ع) در کرمانشاه؛ فاز ۱۴ پالایشگاه پارس جنوبی؛ حملات سایبری به بانکها؛ حمله به ساختمان صدا و سیما؛ حمله به زندان اوین؛ و موارد دیگری از این دست. این حملات نشان میدهند که زیرساختهای حیاتی بهطور عمدی و با اهداف خاصی هدف قرار گرفتهاند.
دکتر کاظمی تاکید کرد: مادهی ۵۲ پروتکل اول الحاقی، هدف نظامی را اینگونه تعریف میکند: «اشیایی که بهواسطهی ماهیت، مکان، هدف یا کاربری خود، در شرایط حاکم در زمان درگیری، بهطور مؤثر در عملیات نظامی مشارکت دارند و تخریب، تصرف یا بیاثر کردن آنها، مزیت نظامی مشخصی فراهم میآورد». پرسش اساسی این است: آیا حمله به زیرساختهای حیاتی، نقض این قانون محسوب میشود؟ پاسخ روشن است: بله، طبیعتاً نقض محسوب میشود؛ حتی زمانی که این زیرساختها دوگانهکاربردی (Dual-Use) هستند؛ یعنی هم برای اهداف نظامی و هم برای مصارف غیرنظامی (مانند انرژی، ارتباطات، آب) مورد استفاده قرار میگیرند، حملات به آنها به سادگی مجاز نیست.
وی افزود: همانگونه که تفسیرهای موسع و غیرحقوقی باعث شده است در مواردی مادهی ۵۱ منشور و دفاع مشروع به نقض غرض تبدیل گردد و توسط قدرتهای متجاوز مورد سوءاستفاده قرار گیرد، بحث زیرساختهای دوگانه نیز همین وضعیت را دارد؛ یعنی ما میتوانیم هر زیرساختی را هدف حمله قرار دهیم، به این بهانه که کارکرد دوگانه دارد یعنی کارکرد نظامی نیز دارد. اینگونه، میتوان به هر نیروگاه برقی حمله کرد، صرفاً به این بهانه که ممکن است برق پایگاه نظامی از آن تأمین شود. طبیعتاً این تفسیرهای موسع، در حقوق بینالملل بشردوستانه قابل قبول نیست. اصل تناسب در واقع یک معیار مشخصی را تعیین نموده است؛ نه فقط خسارات مستقیم، بلکه خسارات جانبی، عوارض جانبی یا زنجیرهای و عواقب ثانویهای که حمله به یک زیرساخت ایجاد میکند. این موارد طبیعتاً میتوانند آن تناسب را برهم بزنند و در نتیجه، حمله ممنوع می شود. در جنگ دوازدهروزه و همچنین جنگ چهلروزه، بسیاری از زیرساختهایی که مورد حمله قرار گرفتند، حتی زیرساختهای دوگانه هم نبودند؛ یعنی کاملاً آشکار بود که اینها زیرساختهای غیرنظامی هستند. حملات به زیرساختهای حیاتی بهمثابهی جنایت جنگی است. یعنی وقتی که زیرساخت دیگر هدف نظامی نباشد، یا اصولی چون تناسب و احتیاط رعایت نشود، این حملات ماهیت جنایت جنگی پیدا میکنند که در مادهی ۸ اساسنامهی رم (اساسنامهی دیوان بینالمللی کیفری)، تعریف جنایت جنگی و مصادیق آن، که بالغ بر بیست محور است، دیده شده است.
استاد حقوق بین الملل دانشگاه در پایان افزود: واکنش های بین المللی به بحث حمله به زیر ساخت های حیاتی کشورمان به عنوان جنایات جنگی، نیز متاسفانه درگیر استاندارهای دوگانه بوده است. شبیه همان استاندارد های دوگانه ای که در جنگ های اوکراین و غزه و یا در سایر موارد بوده است. به نظر من، یکی از مصداق های بارز نقض ممنوعیت حمله به زیرساخت ها، در جنگ ۱۹۹۹ بالکان یعنی حملات ناتو به یوگسلاوی سابق (صربستان) بود که ناتو آشکارا به خیلی از زیرساخت های صربستان مستقیماً حمله کرد تا بلگراد را به تسلیم وادار نماید؛ علی رغم اینکه بعداً دادگاه ویژه یوگسلاوی سابق تشکیل شد اما بنظر می رسد دادگاه تحت تاثیر فشارهای سیاسی، به بهانه اینکه نقض عامدانه اصل تناسب از سوی فرماندهان ناتو احراز نشده است، از احراز جنایت جنگی خودداری کرد.
دکتر کاظمی تاکید کرد: در هر حال، تلاش ها و تحرکات مجامع دانشگاهی، حقوق بشری و سمن ها و گروه های غیردولتی در خصوص مستند سازی حملات به زیرساخت های حیاتی ایران در جریان جنگ های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، می تواند در فعال کردن این مجامع برای محکومیت این نوع حملات، شناسایی آنها به مثابه جنایت جنگی و جلوگیری از تکرار آن، تاثیرگذار باشند.
شایان ذکر است همایش تخصصی و ملی «جنگ تحمیلی دوم (جنگ دوازدهروزه): تحلیل حقوقی و پیامدها» به میزبانی مرکز تحقیقات و کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی دانشگاه شهید بهشتی و یونسکو و با همکاری تعدادی از سمن ها از جمله مرکز پژوهشی حقوق اقلیتها سه شنبه ۲۶ خرداد برگزار شد، سخنرانان در سه پنل به بررسی دفاع پیشدستانه در رویه بینالمللی، رویکرد حقوق بشردوستانه بینالمللی به ترور دانشمندان هستهای، حمله به زیرساختهای حیاتی از منظر حقوق بشردوستانه بینالمللی و آثار فراحقوقی جنگ دوازده روزه (روانشناختی، جامعهشناختی و…) پرداختند و بر ضرورت مستندسازی و پیگیری قضایی این جنایات تأکید کردند.
پیام بگذارید