انتخابات پارلمانی ارمنستان در ۷ ژوئن ۲۰۲۶، نخستین آزمون سرنوشتساز دموکراسی ارمنستان پس از فروپاشی حکومت خودگردان قراباغ کوهستانی / آرتساخ و کوچ اجباری بیش از ۱۲۰ هزار ارمنی از این منطقه به ارمنستان در سپتامبر ۲۰۲۳ توسط ارتش جمهوری آذربایجان است. آوارگانی که زمانی در سرزمین خود صاحب رأی بودند، در این انتخابات با چالشهای حقوقی بیسابقهای مواجه هستند.
بزرگترین چالش ارامنه قراباغ کوهستانی که دچار پاکسازی قومی شده اند، نه فقدان تابعیت ارمنستانی، بلکه یک مسئله «حقوقی-اداری» ریشهدار، یعنی حتی منقضی شدن گذرنامههای دارای کد «۰۷۰» آنها توسط دولت ارمنستان است که قبلا به عنوان «اسناد مسافرتی معتبر» ارامنه قراباغ شناخته میشدند که دولت ارمنستان برای مسافرت های خارجی و برخی حقوق شهروندی آنها در ارمنستان صادر می کرد. اکنون ارامنه قراباغ کوهستانی حتی از این مدارک شناسایی دارای کد ۰۷۰ هم محروم شده و مخیر شده اند که یا تابعیت ارمنستان را درخواست کنند و دیگر گذرنامه شان کد ۰۷۰ نداشته باشد یا با تمدید گذرنامه با کد «۰۷۰»، «کارت پناهندگی» باید همراه آن ارائه شود.
در نتیجه، بیش از ۷۰ هزار آواره بزرگسال که واجد شرایط رأی دادن هستند، عملاً از مشارکت در تعیین سرنوشت سیاسی کشوری که آن را نیز «وطن» و حامی خود می دانستند، محروم هستند و از سوی دیگر نمی خواهند از کد ۰۷۰ هم محروم شوند. اگر در گذشته این کد اعتباری به نمادی برای محرومیت از حقوق سیاسی و مدنی ارامنه قراباغ در ارمنستان تبدیل شده بود، اکنون حتی این کد برای آنها مغتنم است تا نشانه ای برای تعلق آنها به قراباغ کوهستانی/ آرتساخ باشد.
نحوه برخورد با مساله قراباغ کوهستانی، حق بازگشت و حقوق آوارگان ارمنی رانده شده قراباغ کوهستانی به یکی از محوریترین خطوط تفکیک و تمایز میان احزاب رقیب در ارمنستان تبدیل شده و نتیجه انتخابات میتواند مسیر آینده ارمنستان را در قبال این موضوع تعیین کند.
قراباغ کوهستانی/ آرتساخ ، زخمی که هرگز التیام نمی یابد
انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن ۲۰۲۶ ارمنستان در شرایطی برگزار میشود که کمتر از سه سال از برچیده شدن جمهوری خودگردان قراباغ کوهستانی (آرتساخ) و اخراج و کوچ اجباری بیش از ۱۲۰ هزار ارمنی بومی از این منطقه به ارمنستان میگذرد. این رویداد تلخ که در سپتامبر ۲۰۲۳ پس از حمله نظامی جمهوری آذربایجان رخ داد، بر معادلات سیاسی ارمنستان تاثیرگذار است.
ارمنیهای قراباغ کوهستانی پیش از سال ۲۰۲۳ در انتخابات ارمنستان شرکت نمیکردند، اگرچه گذرنامههای ارمنی (به اصطلاح «گذرنامههای آبی» با کد ۰۷۰) را در اختیار داشتند. آنها در قراباغ کوهستانی انتخابات جداگانهای برگزار میکردند، هرچند که این انتخابات از سوی هیچ دولت خارجی و حتی خود ارمنستان به رسمیت شناخته نمیشد. اما پس از برچیده شدن جمهوری قراباغ کوهستانی و ورود جمعی بیش از ۱۲۰ هزار نفر به ارمنستان، وضعیت حقوقی آنها به یکی از پیچیدهترین مسائل پیش روی دولت پاشینیان تبدیل شد.
تنشهای انتخاباتی در ارمنستان نیز با ابعاد گستردهتری همراه است. ناظران حقوق بشری از جمله دیدهبان حقوق بشر (HRW) هشدار دادهاند که انتخابات ۷ ژوئن در محیطی قطبیشده برگزار میشود که نگرانیهای امنیتی، مشکلات اجتماعی، آوارگی ارمنیهای قراباغ کوهستانی در سال ۲۰۲۳ و نگرانیهای مربوط به دخالت خارجی در انتخابات، فضا را به شدت متشنج کرده است.
گذرنامه «۰۷۰» ارامنه قراباغ کوهستانی؛ سندی که در ایروان بیاعتبار شده است
مهمترین مسئله در بحث حق رأی آوارگان قراباغ کوهستانی، وضعیت حقوقی گذرنامههای آنهاست. ارمنیهای قراباغ کوهستانی دارای گذرنامههای جمهوری ارمنستان با کد ویژه «۰۷۰» بوده اند. اما دولت ارمنستان این گذرنامهها را صرفاً «اسناد مسافرتی» (travel documents) میدانسته و آوارگان قراباغ کوهستانی را شهروند کامل جمهوری ارمنستان محسوب نمیکند. این وضعیت یک پارادوکس حقوقی عجیب ایجاد کرده است: با گذرنامه «۰۷۰»، یک ارمنی قراباغ کوهستانی میتواند آزادانه به کلیه کشورهای حوزه شنگن سفر کند و این گذرنامه در سراسر جهان به رسمیت شناخته میشود، به جز در خود ارمنستان! دولت ارمنستان در عوض، از سپتامبر ۲۰۲۳ به آنها «گواهی حمایت موقت از پناهندگان» اعطا کرده است که وضعیت حقوقی آنها را مبهمتر میکند.
شرط شهروندی برای رأیدهی
برای اینکه آوارگان آرتساخ بتوانند در انتخابات ۷ ژوئن شرکت کنند، باید برای اخذ گذرنامه جدید (بدون کد ۰۷۰) اقدام کرده و به عنوان شهروند تمامعیار ارمنستان ثبتنام شوند. بر اساس اعلام سازمان مهاجرت و شهروندی وزارت کشور ارمنستان، تا آوریل ۲۰۲۶، ۳۶ هزار نفر از آوارگان قراباغ کوهستانی گذرنامه جدید دریافت کردهاند که ۱۲ هزار نفر از آنها خردسال هستند. به عبارت دیگر، تنها ۲۴ هزار نفر از آوارگان بزرگسال قراباغ کوهستانی توانستهاند گذرنامه جدید دریافت کنند و ۶,۷۰۰ درخواست دیگر در دست بررسی است. این موضوع نشاندهنده تمایل اکثریت ارامنه قراباغ برای حفظ هویت و بازگشت به خانه و کاشانه خود در آرتساخ می باشد.
اما رقم واقعی واجدان شرایط رأیدهی از جمعیت قراباغ کوهستانی بسیار بیشتر است. با احتساب بیش از ۷۰ هزار آواره بزرگسالی که هنوز گذرنامه جدید دریافت نکردهاند، میتوان نتیجه گرفت که اکثریت قریب به اتفاق آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ عملاً از مشارکت در انتخابات ۷ ژوئن محروم هستند .
یکی از بحثبرانگیزترین ابعاد این مسئله، اتهام عمدی بودن تأخیر در فرآیند اعطای شهروندی به آوارگان قراباغ کوهستانی است. منابع خبری از جمله روزنامه هراپاراک (Hraparak) گزارش دادهاند که موانعی به طور عمدی برای آوارگان قراباغ کوهستانی ایجاد میشود تا نتوانند در انتخابات پارلمانی شرکت کنند؛ چرا که آنها از عملکرد دولت نیکول پاشینیان نخست وزیر ارمنستان در خصوص آرتساخ بشدت ناراضی هستند.
در مصاحبهای با اسپوتنیک ارمنستان، نلی داوتیان، مدیر سازمان مهاجرت و شهروندی وزارت کشور ارمنستان مستقیماً در پاسخ به این سؤال که آیا فرآیند اعطای شهروندی به آوارگان قراباغ کوهستانی به دلیل تلقی شدن دیدگاههای سیاسی آنها به عنوان مخالف دولت فعلی، به طور عمدی به تأخیر افتاده است، پذیرفت که «بله، تأخیر مشخصی وجود دارد» اما وی این تاخیر را به راهاندازی برنامه جدید در اول ژانویه و «بارگذاری بیش از حد سیستم» نسبت داد. داوتیان مدعی شد که در چهار ماه، به اندازه یک سال تمام درخواست دریافت کردهاند.
فعال حقوق بشر آرتاک بگلریان نیز تأکید کرده است که گذرنامههای صادرشده در آرتساخ «توسط مقامات ارمنی به رسمیت شناخته نمیشوند» و این «بازی با قوانین» از سوی دولت ارمنی ادامه دارد.
انگیزه های اصلی ارامنه آرتساخ برای اخذ شهروندی ارمنستان
جالبتوجه آنکه انگیزه اصلی آوارگان قراباغ کوهستانی برای اخذ گذرنامه جدید، دسترسی به برنامه مسکن دولتی است. دولت ارمنستان اخذ گذرنامه جدید را شرط الزامی برای بهرهمندی از کمکهای مسکن قرار داده است. همچنین بدون گذرنامه ارمنستانی، آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ نمیتوانند در سیستم دولتی یا نیروهای انتظامی مشغول به کار شوند.
خانواده گاوروش هایراپتانیان از منطقه مارتونی قراباغ کوهستانی در مصاحبهای گفت: «ما نمیخواستیم گذرنامه قراباغ کوهستانی خود را با کد ۰۷۰ عوض کنیم، زیرا معتقد بودیم که ما از قبل شهروند ارمنستان هستیم. اما مقامات برای آوارگان چنین شرطی گذاشتند…»
مهاجرت مضاعف ارامنه قراباغ کوهستانی
یکی دیگر از ابعاد نگرانکننده این بحران، مهاجرت ثانویه یا مهاجرت مضاعف آوارگان قراباغ کوهستانی از ارمنستان به سایر کشورهاست. بر اساس دادههای رسمی سرویس امنیت ملی ارمنستان، بیش از ۱۵ هزار آواره قراباغ کوهستانی/ آرتساخ از زمان پاکسازی قومی ۲۰۲۳ ارمنستان را ترک کردهاند. برخی منابع نیز رقم بیش از ۱۷ هزار نفر را گزارش کردهاند. ناتوانی در مشارکت سیاسی مؤثر در کنار مشکلات اقتصادی و مسکن و تمایل دولت پاشینیان به پراکنده شدن ارامنه آرتساخ، از عوامل اصلی این خروج مداوم از ارمنستان ذکر شده است.
کمپین انگزنی پاشینیان علیه آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ
یکی از تلخترین ابعاد کارزار انتخاباتی ۲۰۲۶، تلاش سیستماتیک دولت پاشینیان برای بدنام کردن آوارگان قراباغ کوهستانی است. تحلیل وقایع چند ماه اخیر نشان میدهد که تیم نیکول پاشینیان کمپین سیستماتیکی را برای بدنام کردن مردم آرتساخ به راه انداخته است و آنها را که قربانیان پاکسازی قومی قراباغ کوهستانی هستند، به «همدستان جنگ» و مانع اصلی «صلح» تبدیل و معرفی کرده است .
حادثه متروی ایروان (۲۲ مارس ۲۰۲۶)
در فیلمی که در یکی از واگنهای متروی ایروان منتشر شد، نخستوزیر پاشینیان با صدای بلند و با اشاره انگشت، زن آوارهای از آرتساخ را که پسر خردسالش همراه او بود، مورد سرزنش قرار داد. پاشینیان به پسرک نشانهای با نقشه ارمنستان بدون قراباغ کوهستانی/ آرتساخ پیشنهاد داد و اعلام کرد: «بگذارید کسانی که فرار کردند، نگویند که من قراباغ کوهستانی را تسلیم کردم.» آن زن که دختر یک سرباز کشتهشده جنگ قراباغ کوهستانی بود، پاسخ داد: «ما اجازه نمیدهیم امید خود را برای بازگشت به آرتساخ از دست بدهیم.»
واکنشها به انتشار این فیلم پاشینیان فوری بود. جناحهای مجلس ملی آرتساخ اظهارات نخستوزیر را «غیرقابل قبول، قابل سرزنش و تفرقهافکن» توصیف کردند. پاشینیان تحت فشار عذرخواهی کرد، اما گفتمان «آرتساخیها به عنوان فراریها» قبلاً وارد فضای عمومی شده بود.
توجیه ایدئولوژیک (۲۶ مارس ۲۰۲۶) معرفی ارامنه آرتساخ به عنوان فراری
چند روز پس از حادثه مترو، پاشینیان در جلسه کابینه مبنای ایدئولوژیک موضع خود را تشریح کرد: «وقتی درباره دستور کار بازگشت صحبت میکنیم، در اصل به این افراد اجازه نمیدهیم که آرامش پیدا کنند و ساکن شوند. صلح فقط یک معاهده نیست؛ صلح حالتی است که در آن یک انسان میتواند آرامش را در درون خود پیدا کند!»
پاشینیان بدون توجه به حضور تاریخی ارامنه در آرتساخ، امید به بازگشت به قراباغ کوهستانی را «سیاست امپراتوری» و رویکردی «ضد ارمنی» توصیف کرد. حق بازگشت که در حقوق بینالملل تصریح شده، در تفسیر پاشینیان به «وضعیت آوارگان دائمی» تبدیل شده است که حمایت از آن رویکردی «اشتباه» محسوب میشود. برنامه سیاسی حزب قرارداد مدنی پاشینیان بر فرض پایان دادن به مناقشه قراباغ کوهستانی بنا شده است. هرگونه اشاره به حق طبیعی بازگشت ارامنه قراباغ، این رویکرد را تضعیف میکند و به همین علت، کسانی که این مساله را مطرح میکنند، یعنی خود خود آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ باید بیاعتبار شوند.
در حادثهای دیگر، ساکن محلی به نام آربینه سوگویان، متخصص زنان و علوم پزشکی و خواهر افسری که در جنگ ۴۴ روزه مفقود شده بود، به پاشینیان گفت: «کشور را نابود کردهای، پسران ما را گرفتهای، تو دشمن مردم هستی». واکنش پاشینیان انفجاری بود و فوراً به اتهامزنی پرداخت و او را «نماینده نیروهای انتقامجو» خواند. این حوادث نشاندهنده عمق شکاف میان دولت پاشینیان و بخش قابلتوجهی از شهروندان، به ویژه خانوادههای قربانیان جنگ قراباغ کوهستانی است، به همین دلیل دولت پاشینیان تمایلیبه مشارکت ارامنه آرتساخ در انتخابات هفتم ژوئن ندارد.
تبعیض نهادینه شده علیه اقلیت ارامنه آرتساخ
نهادهای ناظر بینالمللی نسبت به «فقدان حق رأی آوارگان قراباغ کوهستانی» در انتخابات ۲۰۲۶ ارمنستان ابراز نگرانی کردهاند. قوانین انتخاباتی ارمنستان که ثبتنام رأیدهندگان را بر اساس اقامت دائم تعریف کرده و فاقد سازوکار رأیدهی غیابی برای اتباع خارج از کشور است، به طور خاص چالشهایی را برای آوارگان قراباغ کوهستانی ایجاد میکند. بر اساس همین قوانین، شهروندان ارمنی ساکن خارج از کشور تنها در صورت حضور فیزیکی در خاک ارمنستان میتوانند رأی دهند و سیستم رأیدهی پستی یا الکترونیک وجود ندارد.
انتخابات ۲۰۲۶ با مشارکت ۱۹ حزب و ائتلاف برگزار میشود، اما چهار جریان اصلی میداندار اصلی این رقابت هستند که موضع متفاوتی به مسئله آرتساخ، حق بازگشت آوارگان و حقوق آنها دارند:
*حزب حاکم پیمان مدنی
حزب حاکم پیمان مدنی به رهبری نخستوزیر نیکول پاشینیان، از زمان انقلاب ۲۰۱۸ بر ارمنستان حاکم بوده است. اما تحولات سه سال اخیر، به ویژه از دست دادن قراباغ کوهستانی/ آرتساخ در سال ۲۰۲۳ موجب افول شدید محبوبیت این حزب شده است. نظرسنجیها نشان میدهد حمایت عمومی از پاشینیان به حدود ۳۲ درصد در میان کل پاسخدهندگان کاهش یافته است که نسبت به سال ۲۰۱۸ افول چشمگیری دارد. این کاهش اعتماد در انتخابات شهرداری گیومری (مارس ۲۰۲۵) نیز منعکس شد، جایی که پیمان مدنی نتوانست اکثریت حاکم را به دست آورد.
برنامه انتخاباتی Civil Contract ۲۰۲۶ نشاندهنده تغییر اساسی در گفتمان این حزب است. برنامه ۲۰۲۱ این حزب بر اتحاد پانارمنی و حمایت از حق تعیینسرنوشت قراباغ کوهستانی/ آرتساخ متمرکز بود، اما برنامه ۲۰۲۶ حول ایدئولوژی «ارمنستان واقعی» (Real Armenia) پاشینیان ساخته شده است که جمهوری ارمنستان را تنها کانون سیاست دولتی معرفی میکند . این برنامه دیگر به واژههایی مانند «آرتساخ»، «حق تعیینسرنوشت» یا «گروه مینسک OSCE اشاره نمیکند. در عوض، بر «نهادینهسازی صلح» با جمهوری آذربایجان بر اساس به رسمیت شناختن متقابل تمامیت ارضی تحت اعلامیه ۱۹۹۱ آلماتی تأکید دارد و مسئله آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ عمدتاً از طریق اقدامات حمایت اجتماعی از جمله برنامههای مسکن چارچوببندی میشود.
نظرسنجیها نشان میدهد که توافق صلح پیشنهادی با جمهوری آذربایجان که در آگوست گذشته با نوعی میانجیگری و دیکته ترامپ حاصل شد، عمیقاً اختلافبرانگیز است: ۴۴ درصد موافق و ۴۱ درصد مخالف!
حدود ۶۰ درصد از ارمنیها هم به دولت و هم به مخالفان بیاعتماد هستند، اما شانس پاشینیان همچنان در این است که حزبش همچنان از رقبای خود جلوتر است و این بازتابی از محاسبات عملگرایانه رأیدهندگانی است که تمایلی به بازگشت به چهرههای مرتبط با نظام قدیم ندارند.
*ائتلاف «ارمنستان»
ائتلاف «ارمنستان» به رهبری روبرت کوچاریان (دومین رئیسجمهور ارمنستان، ۱۹۹۸-۲۰۰۸) به عنوان اصلیترین رقیب پاشینیان شناخته میشود. کوچاریان که خود متولد قراباغ کوهستانی/آرتساخ است، موضعی متفاوت از پاشینیان دارد. موضع کلیدی کوچاریان این است که «یکی از اهداف اصلی پلتفرم ما، حق ارامنه آرتساخ برای بازگشت به آرتساخ است.» اما وی تأکید میکند که بازگشت در حال حاضر امکانپذیر نیست و باید یک «بازگشت امن و تضمینشده» باشد. کوچاریان معتقد است که مطرح کردن این حق در فرآیندهای مذاکراتی، موضع ارمنستان را تقویت میکند، زیرا آذربایجان باید پاسخگوی این سؤال باشد که «چرا نه؟».
کوچاریان سیاست دولت فعلی در قبال «بازگشت ۳۰۰ هزار آذربایجانی به ارمنستان» را غیرقابل قبول و مغایر با منافع ملی ارمنستان میداند. به گفته او، طبق دادههای جمعیتی حدود ۱۶۰ هزار آذربایجانی در ارمنستان زندگی میکردهاند نه ۳۰۰ هزار. روایت علیاف که توسط پاشینیان تکرار شده—که حق بازگشت شهروندان آرتساخ باید به بازگشت آذربایجانیها به ارمنستان مشروط شود—را اصولاً نادرست میداند، زیرا اکثر آذربایجانیها در چارچوب برنامههای تبادل دولتی ارمنستان را ترک کردهاند.
*ائتلاف «ارمنستان قدرتمند»
ائتلاف «ارمنستان قدرتمند» (Strong Armenia) به رهبری میلیاردر روس-ارمنی ساموئل کاراپتیان، یکی از پرطرفدارترین احزاب در میان آوارگان قراباغ کوهستانی/آرتساخ محسوب میشود. این حزب که در اواخر ۲۰۲۵ تشکیل شد، ماهیت حامی روسیه دارد.
نارک کاراپتیان، یکی از چهرههای ارشد حزب ارمنستان قدرتمند، در مصاحبه با RFE/RL تصریح کرد که حزب در حال حاضر شرایطی برای پیگیری استقلال قراباغ کوهستانی/آرتساخ نمیبیند ، حتی اگر در انتخابات پیروز شود. در عوض، اولویت فوری حزب بر «رفع نیازهای افراد آواره از آرتساخ، به ویژه مسکن» متمرکز شده است. کاراپتیان تأکید کرد: «مسأله اولیهای که میبینیم، تأمین مسکن برای هموطنانمان در ارمنستان است… افرادی که سالها برای ارمنستان جنگیدهاند، امروز با مشکل مسکن مواجه هستند.»
در مورد حق بازگشت، حزب ارمنستان قدرتمند تأکید دارد که ضمانتهای امنیتی ضروری است . هیچ یک از ارمنیهایی که پس از تصرف منطقه توسط ارتش جمهوری آذربایجان در آنجا باقی مانده بودند، دیگر آنجا نیستند. کاراپتیان استدلال میکند: «اگر آنها [آذربایجان] نتوانستند با فقط یک دوجین ارمنیِ باقیمانده در آنجا زبان مشترک پیدا کنند، ما ضمانتی نمیبینیم که دیگر هموطنان ما در آنجا ایمن باشند».
از نظر نظامی، برخلاف دولت پاشینیان که بودجه نظامی را کاهش داده است، Strong Armenia متعهد شده است که هزینههای دفاعی را افزایش دهد و سیستمهای دفاع هوایی «قابل اعتماد» ایجاد کند. این حزب همچنین بازگرداندن اسرای ارمنی از جمهوری آذربایجان را وعده داده است.
سایر احزاب و ابتکارات فراحزبی
علاوه بر سه جریان اصلی، چندین حزب دیگر نیز مواضع قابل توجهی در مورد قراباغ کوهستانی/ آرتساخ اتخاذ کردهاند:
– ابتکار صلح سوئیس برای آرتساخ: سه جریان ائتلاف ارمنستان، حزب جمهوریخواه و ائتلاف «ارمنستان قدرتمند، از «ابتکار صلح سوئیس» برای قراباغ کوهستانی/آرتساخ حمایت کردهاند. این ابتکار که با میانجیگری سوئیس دنبال میشود، به دنبال راهحلی چندجانبه برای وضعیت قراباغ کوهستانی است و اختلاف عمیقی میان دولت پاشینیان و مخالفان ایجاد کرده است.
– حزب کشور قوانین (Rule of Law) : به رهبری آرتور قازینیان، از متحدان سنتی کوچاریان، موضعی همسو با ائتلاف ارمنستان دارد و بر حق بازگشت و احقاق حقوق از دست رفته تأکید دارد.
– حزب مردمگرا : در بیانیهای که به طور مشترک با سایر احزاب مخالف منتشر شد، از سیاست «شرمدهی و انگزنی» به آوارگان آرتساخ توسط دولت انتقاد کرده و خواستار برنامهای جامع برای بازگشت داوطلبانه و امن آوارگان شده است.
چالشهای داخلی ادغام آوارگان و بحران هویت
انزوای اجتماعی و تردید دولت
مقامات ارمنستان همچنان به آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ با سوءظن نگاه میکنند و آنها را حامیان احتمالی روبرت کوچاریان و سرژ سرکیسیان (هر دو با تبار آرتساخی) میدانند. مقامات و محافل حامی دولت نسبت به تحرک سیاسی آنها هشدار دادهاند و گاه باعث تشویق خصومت عمومی نسبت به آنها شدهاند.
عدم قطعیت هویتی: پناهنده یا شهروند؟
وضعیت حقوقی آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ همچنان مبهم است: آیا آنها افراد آواره داخلی (IDP)، پناهنده واقعی یا شهروند ارمنستان هستند؟ این سردرگمی در سیاستهای دولت منعکس شده است. به گفته فعالان حقوق بشری، آنچه نگرانکننده است این است که دولت ارمنستان با افرادی که در وحشت از قراباغ کوهستانی/ آرتساخ فرار کردهاند، به عنوان یک «بار» رفتار میکند نه به عنوان شهروندانی با حقوق کامل.
حقوق بنیادین در برابر منافع جناحی
گغام باغداساریان، رئیس باشگاه رسانهای استپاناکرت، در دفاع از حقوق آوارگان تأکید کرده است که «آوارگان آرتساخ از تمام حقوق بنیادین از جمله حقوق جمعی سیاسی مانند حق بازگشت برخوردارند» و «هیچ چیز غیرقانونی در مشارکت در سیاست، چارچوببندی مشکلات به صورت سیاسی یا تعیین دستور کار سیاسی وجود ندارد». با این حال، او نسبت به تلاش گروههای بیشازحد سیاستزده قراباغ کوهستانی که به سیاست داخلی ارمنستان گره خوردهاند، برای بهرهبرداری از نارضایتیهای اجتماعی در دستور کارهای جناحی هشدار داده است.
نقش حقوق بینالملل و نهادهای بینالمللی
حق بازگشت در قواعد بینالمللی
حق بازگشت آوارگان قراباغ کوهستانی/ آرتساخ یکی از محورهای اصلی فعالیت نهادهای بینالمللی در قبال ارمنستان و جمهوری آذربایجان است. پارلمان اروپا بارها حمایت خود را از حقوق ارمنیهای قراباغ کوهستانی، از جمله حفاظت از هویت و مالکیت آنها، اعلام کرده و خواستار تضمین بازگشت امن آنها شده است.
دیوان بینالمللی دادگستری و دادگاه اروپایی نیز احکامی در این زمینه صادر کردهاند که به گفته روبرت کوچاریان، میتواند موضع ارمنستان را در مذاکرات تقویت کند. در نامه دیوید دانیلیان، رئیس مجلس ملی آرتساخ به معاون رئیسجمهور ایالات متحده، تأکید شده است: «با وجود زخمهای عمیق پاکسازی قومی، خواسته آنها روشن و یکپارچه باقی مانده است: حق بازگشت ایمن و پایدار به قراباغ کوهستانی/ آرتساخ تحت شرایط تضمینشده توسط قواعد بینالمللی، از نظر امنیت، کرامت و تعیینسرنوشت.»
نگرانیهای حقوق بشری ناظران بینالمللی
نهادهای حقوق بشری بینالمللی از جمله دیدهبان حقوق بشر (HRW) ، OSCE و گروههای محلی نگرانیهای متعددی را در مورد فضای پیش از انتخابات ارمنستان مطرح کردهاند. این نگرانیها شامل:
– سوءاستفاده از منابع اداری : گزارشهایی از استفاده از کارمندان بخش عمومی برای حمایت از نامزدهای خاص وجود دارد.
– فشار بر کارمندان بخش عمومی : برخی کارمندان دولت تحت فشار قرار گرفتهاند تا به نفع حزب حاکم عمل کنند.
– ریسکهای تأمین مالی کارزار : شفافیت کافی در منابع مالی احزاب وجود ندارد.
– گزارشهایی از رأیخریدی : تخلفات انتخاباتی از جمله خرید رأی گزارش شده است.
– ضعف مکانیسمهای پاسخگویی : ساختارهای نظارتی برای رسیدگی به تخلفات کافی نیستند.
دیدهبان حقوق بشر همچنین به طور مداوم در مورد نبود پاسخگویی در قبال تخلفات پلیس در ارمنستان گزارش داده است. در مجموع، حدود ۶۰ درصد از ارمنیها به دولت و مخالفان بیاعتماد هستند، که منعکسکننده بحران عمیق اعتماد در نظام سیاسی ارمنستان است.
ابعاد بینالمللی: رقابت غرب و روسیه
انتخابات ۲۰۲۶ ارمنستان در سایه رقابت ژئوپلیتیکی میان غرب و روسیه برگزار میشود. روسیه تلاشهای خود را برای شکلدهی به محیط سیاسی و اطلاعاتی ارمنستان تشدید کرده است و از روشهایی مشابه آنچه پیشتر در مولداوی و گرجستان مشاهده شده بود، استفاده میکند. در مقابل، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، حمایت خود را از نیکول پاشینیان و حزب Civil Contract پیش از انتخابات اعلام کرده و برنامههای صلح و کریدور «Trump Route» را ستوده است.
وزارت کشور ارمنستان همچنین تأیید کرده است که شهروندان ارمنی ساکن خارج از کشور تنها با حضور فیزیکی در خاک ارمنستان میتوانند در انتخابات شرکت کنند. این قانون به طور خاص بر جامعه بزرگ دیاسپورای ارمنی—که جمعیتی بالغ بر چند میلیون نفر را شامل میشود—تأثیر میگذارد و آنها را عملاً از مشارکت در انتخابات محروم میکند. دیاسپورای ارمنی در خارج از کشور نمیتواند در انتخابات ۲۰۲۶ رأی دهد.
نتیجهگیری: ارامنه آرتساخ گمشدهگان در سرزمین خودشان
پیشبینی بلندمدت نشان میدهد که صرفنظر از نتیجه انتخابات، احتمال بازگشت ارامنه قراباغ کوهستانی/ آرتساخ به سرزمین خود در کوتاهمدت بسیار پایین است. تفاوت اصلی در رویکرد دولت آینده خواهد بود: سیاست «فراموشی و ادغام» در مقابل سیاست «فشار دیپلماتیک برای بازگشت تضمینشده». همچنین، هر دولتی در ارمنستان برای تأمین مالی برنامههای مسکن برای آوارگان (که طبق برآوردهای مختلف به میلیاردها دلار نیاز دارد) به شدت به کمکهای بینالمللی وابسته خواهد بود و این وابستگی میتواند سیاست خارجی و موضع دولت در قبال آرتساخ را به طور مستقیم محدود کند.
انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن ۲۰۲۶ ارمنستان یک آزمون حیاتی برای دموکراسی و حقوق بشر در این کشور است. اما برای بیش از ۱۲۰ هزار آواره قراباغ کوهستانی/آرتساخ، این انتخابات چیزی فراتر از یک آزمون سیاسی است: این آزمون به رسمیت شناختن آنها به عنوان شهروندانی با حقوق کامل است، در این خصوص به طور کلی سه نکته قابل تاکید است:
اول؛ مانع اصلی مشارکت آوارگان قراباغ کوهستانی/آرتساخ در انتخابات، یک مسئله حقوقی-اداری حلنشده است: گذرنامههای «۰۷۰» آنها که در سراسر جهان به رسمیت شناخته میشوند، در خود ارمنستان به عنوان مدرک شهروندی معتبر برای رأیدهی شناخته نمیشوند. فرآیند اخذ گذرنامه جدید نیز کند و پرچالش است و تا به امروز تنها حدود ۲۴ هزار آواره بزرگسال موفق به دریافت آن شدهاند. بیش از ۷۰ هزار آواره بزرگسال دیگر عملاً از مشارکت در انتخابات محروم ماندهاند.
دوم؛ کارزار انتخاباتی ۲۰۲۶ با فضای خصمانه نسبت به آوارگان قراباغ کوهستانی/آرتساخ همراه بوده است. اظهارات جنجالی نخستوزیر پاشینیان که آوارگان را «فراری» خواند و امید آنها به بازگشت را «ضد ارمنی» توصیف کرد، به ایجاد گفتمانی منجر شده است که آوارگان را از قربانیان پاکسازی قومی به «همدستان جنگ» و مانع اصلی «صلح» تبدیل میکند. این گفتمان، بیش از هر عامل دیگری، به تضعیف حقوق سیاسی آوارگان ارمنی آرتساخ انجامیده است.
سوم؛ مسئله قراباغ کوهستانی/آرتساخ و حقوق آوارگان آن به یکی از اصلیترین خطوط انشعاب میان احزاب سیاسی در انتخابات ۲۰۲۶ تبدیل شده است. از یک سو، حزب پیمان مدنی پاشینیان با ایدئولوژی «ارمنستان واقعی» به دنبال بستن پرونده آرتساخ و تمرکز بر ادغام اجتماعی آوارگان بدون تعهد به بازگشت سیاسی است. از سوی دیگر، ائتلاف «ارمنستان» کوچاریان و «ارمنستان قدرتمند» کاراپتیان با درجات مختلفی از جدیت، بر حق بازگشت و تضمین امنیتی برای آوارگان تأکید دارند. نتیجه انتخابات میتواند جهتگیری ارمنستان را در قبال مساله قراباغ کوهستانی/ آرتساخ برای سالهای آینده تعیین کند.
با این حال، هر نتیجهای که از انتخابات حاصل شود، یک واقعیت تلخ همچنان پابرجاست: بیش از ۱۲۰ هزار ارمنی بومی آرتساخ در سرزمین مادری خود (ارمنستان) به عنوان «دیگری» رفتار میشوند؛ افرادی که با گذرنامههایی که برای سفر به سراسر جهان معتبر است، در محل پناهآوری خود از حق رأی محروم هستند. بدون راهحل پایدار برای این بحران حقوقی-انسانی، ارمنستان هم میهنهای تازهای را نیز از دست خواهد داد—کسانی که پس از از دست دادن قراباغ کوهستانی/ آرتساخ، اکنون در معرض خطر از دست دادن ارمنستان نیز هستند.
این انتخابات تنها یک نبرد سیاسی میان پاشینیان، کوچاریان و کاراپتیان نیست؛ این انتخابات در مورد تعریف هویت ملی ارمنستان، نسبت آن با آرتساخ تاریخی و حقوق اقلیت ارامنه رانده شده توسط جمهوری آذربایجان، و مهمتر از همه، تعیین این است که آیا ارمنستان کشوری است که از حقوق تمام شهروندان خود بدون تبعیض محافظت میکند یا نه؟ آیا حق طبیعی بازگشت به خانه و کاشانه، سلب شدنی هست یا نه؟
منبع : سایت مرکز پژوهشی حقوق اقلیت ها https://irrcmr.com/post/1001
پیام بگذارید