دکتر احمد کاظمی، استاد حقوق بین الملل دانشگاه در نشست «بزرگداشت روز جهانی حقوق بشر در تالار سلام کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی یونسکو و دانشگاه شهید بهشتی، ضمن تشریح تحول حقوق اقلیت ها در نظام بین المللی حقوق بشر در دوره منشور سازمان ملل، در بخشی از سخنان خود گفت: « ما در ایران به عنوان یک کشوری با هفت هزار سال تاریخ و تمدن، و در قامت یک کشور تاریخی، به دلیل شکل گیری ملت تاریخی، بحث اقلیت های قومی بمانند اروپا را نداریم و بنابراین کاربرد اقلیت قومی برای اقوام بنوعی اجحاف در حقوق تاریخی آنها محسوب می شود؛ چنانچه جامعه شناسان و مردم پژوهان غربی از جمله آنتونی اسمیت و کیمیلیکا و سایرین نیز بر آن تاکید کرده اند».

دکتر کاظمی افزود: «ایران بر اساس یک تاریخ طولانی، دارای یک ملت تاریخی واحد و کهن است و طبیعتا تجزیه این ملت، بر اساس فاکتور قوم، اجحافی تاریخی در حق آنهاست. زیرا، بحث اقلیت های قومی به معنایی که در کنوانسیون اروپایی چارچوب حمایت از اقلیت ها(۱۹۹۴) و حقوق بین الملل به کار برده شده است، در واقع مربوط به دولت های جدید و  دولت-ملت های اروپایی است که تحت تاثیر مرزهای تحمیلی از قرن هجدهم تاسیس شده اند؛ اما، برای کشوری که در طول تاریخ، یک ملت تاریخی واحد ایجاد شده، طبیعتا تجزیه مردم تاریخی ایران، به اسم قومیت و اقلیت قومی اجحاف است. بویژه که اساسا واژه اقلیت به دلیل بار معنایی اش، در حوزه حقوق بین الملل بشر نیز با مقاومت و انتقاد همراه است».

رئیس مرکز پژوهشی حقوق اقلیت ها در ادامه افزود: «در همین مرکز پژوهشی حقوق اقلیت ها، وقتی برادرانمان از اقلیت های دینی در نشست های مرکز، شرکت می کنند، تاکید می کنند که به ما اقلیت نگویید، زیرا همه ما ایرانی هستیم که در طول تاریخ، در ساخت ایران کهن، نقش داشته ایم، چرا باید به ما اقلیت گفته شود؟ و عنوان ایرانیان غیر مسلمان را مطرح می کنند. بویژه اگر از همین زاویه به بحث اقلیت قومی در ایران نگاه کنیم، کاربرد این مفهوم در مورد اقوام ایرانی شایسته نیست. چرا که عنوان قومیت ها، ناظر به صفات فرهنگی و محلی آنها است نه نژادی یا قومی. به همین دلیل ما در طول تاریخ همدیگر را با نام قوم صدا نکرده ایم، بلکه در معرفی هم وطنانمان در مناطق مختلف بر اساس نام های جغرافیایی عمل کرده ایم و می گوییم کرمانی، سیستانی، شیرازی، تبریزی و… از همین نظر، به درستی در اسناد بالادستی ایران بر حقوق برابر همگان فارغ از قوم یا نژاد یا عقیده تاکید شده است.»

وی همچنین افزود: «وقتی صحبت از اقلیت ها در ایران اسلامی می کنیم؛ بر اساس قانون اساسی اقلیت های مذهبی و دینی حقوق متعددی، از جمله بر اساس ماده ۱۳ و ۱۹ دارند که بویژه در حوزه مشارکت سیاسی و اجرای حقوق مذهبی شان دیده می شود؛ ، در کنار آن، مطالباتی هم وجود دارد. از جمله، اقلیت های دینی در حوزه ارث و قصاص و در خصوص کاربرد برخی از واژه های نامانوس در قانون مجازات اسلامی مطالباتی دارند. »

استاد حقوق بین الملل دانشگاه در ادامه در تشریح تحول حقوق اقلیت ها در نظام بین المللی حقوق بشر در دوره منشور سازمان ملل گفت: در سال ۱۹۶۶ که میثاق حقوق مدنی و سیاسی مصوب شد حقوق اقلیت ها در ماده ۲۷ این میثاق مطرح شد که البته در آن زمان این میثاق با نگاه سلبی به بحث اقلیت ها پرداخت. به این معنا که دولت ها را از نقض حقوق اقلیت ها منع می کرد؛ یعنی نبایدها را مطرح کرد؛ نباید اقلیت ها از کاربرد زبان خود و از ابراز فرهنگ خود و از انجام فرایض مذهبی خود منع شوند؛ اما مهم ترین تحول در نظام حقوق بشر بعد از آن ایجاد شد که در سال ۱۹۹۲ اعلامیه مجمع عمومی سازمان ملل با عنوان “اعلامیه افراد متعلق به اقلیت های ملی، مذهبی، قومی و زبانی” تصویب شد و به این ترتیب، ساز و کارهای تامین حقوق اقلیت ها توسعه داده شد.

وی افزود: «اعلامیه ۱۹۹۲ یک تصاعد و یک تغییر بنیادین در دایره مفهوم و حقوق اقلیت ها ایجاد کرد که همان چیزی است که من در کتاب «مفهوم اقلیت در اسناد بین المللی حقوق بشر» آورده ام. یعنی شاهد تحول از سه نوع حقوق سنتی اقلیت ها به حقوق نوین مانند حق مشارکت موثر، حق تماس و حق همگرایی برابری خواهانه می باشیم».

دکتر کاظمی در ادامه افزود : در اسناد حقوق بین الملل بشر یک سلسله عناصر مادی یا عینی و عناصر ذهنی یا  معنوی را برای اقلیت ها قابل احصاء است. مثلا از جمله این ویژگی ها، بحث حس همبستگی است؛ یعنی اقلیت ها حس همبستگی نسبت به همدیگر دارند، همچنین، بحث اختیاری بودن اذعان تعلق به اقلیت نیز مطرح است.  یعنی بر اساس اسناد حقوق بشری نمی شود یک گروه را مجبور به اطلاق اقلیت برای خود کرد. در این روند یکی از شروط مهمی که در بحث ویژگی اقلیت ها در حوزه عناصر ذهنی یا معنوی وجود دارد، بحث وفاداری اقلیت هاست. از سال ۱۹۴۷ در اسنادی که در کمیسیون فرعی منع تبعیض و حمایت از اقلیت ها می بینیم و تعاریفی که از اقلیت ها و نظرات مربوط به اقلیت های در سالهای ۱۹۴۷ و ۱۹۸۷ ارایه می شود و اسنادی که تصویب می شوند، یکی از ویژگی های اقلیت ها، وفاداری اقلیت به جامعه ملی است و این اسناد گروه هایی را که از تعلق به جامعه ملی امتناع می کنند، تحت حمایت قرار نمی دهند. در واقع از منظر حقوقی، همانطوریکه دولت ها در قبال اقلیت ها تکالیفی دارند و باید به آن تکالیف عمل کنند، گروه اقلیت هم باید واجد شرایط عناصر مادی و معنوی ذکر شده در اسناد بین المللی بشر باشند، و در غیر این صورت، از دایره شمول و حمایت خارج می شود».

وی در پایان تاکید کرد:« نکته بسیار مهم دیگر که برای خود اقلیت ها بسیار اهمیت دارد، جلوگیری از استفاده ابزاری از اقلیت هاست که اکنون در درگیری ها در خاورمیانه (غرب آسیا) به وفور مصادیق آن را می بینیم که این نقض حقوق بشر اقلیت ها است؛ یعنی استفاده ابزاری از اقلیت علیه اقلیت دیگر در درگیری ها».

گفتنی است نشست بزرگداشت روز جهانی حقوق بشر روز دوشنبه ۱۷ آذر ۱۴۰۴ در مرکز تحقیقات و کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی یونسکو و دانشگاه شهید بهشتی و با مشارکت گروه حقوق بشر و محیط زیست دانشکده حقوق این دانشگاه، و به ریاست دکتر مهدی صبوری‌پور، رئیس مرکز تحقیقات و کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی و عضو هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی برگزار گردید.